Lý do tôi viết bài này là vì ngày mùng 1 Tết Nguyên Đán (năm Đinh Hợi) năm nay tại Việt Nam được tổ chức vào ngày 17 tháng 2/2007 (Dương lịch), trong khi đó người Trung Hoa lại mừng "Chinese New Year -- Year of the pig" vào ngày 18 tháng 2/2007. 

Tại sao có sự khác biệt này?  Ai sai, ai đúng?  Câu trả lời của tôi là:  không có ai sai cả, và ai cũng đúng cả.  Để giải thích cho câu trả lời "ba phải" và "huề vốn" này, tôi xin trình bày những gì tôi đã tìm hiểu được bằng một cái nhìn khoa học.  Bài này, tôi viết cho các bạn đọc giới "bình dân", vì thế tôi cố gắng dùng các từ ngữ thật đơn giản, để mọi người có thể hiểu được; do đó, xin quí vị "khoa bảng" bỏ quá cho nếu tôi có dùng những từ không được "chuẩn xác" theo kiểu "khoa bảng."  Bài này được viết theo lối hỏi/đáp, vì người viết hy vọng với lối viết này, sẽ chuyển tải được nội dụng mà người viết muốn trình bày.

Hỏi: Dương lịch là gì?

Trả lời:  Dương lịch là lịch được tính toán dựa vào sự chuyển động của trái đất quay quanh mặt trời.  Cần nói thêm rằng, trái đất tự quay quanh nó 24 tiếng thì được một vòng, vì thế mỗi ngày có 24 giờ; trái đất cần khoảng 365 ngày 6 tiếng để quay hết một vòng xung quanh mặt trời (tôi lấy tròn số 365 ngày 6 tiếng chẵn cho đơn giản; trên thực tế, con số 6 này không có chẵn tròn như vậy), vì thế một năm dương lịch có 365 ngày; cứ 4 năm thì có 1 ngày dôi ra (6 tiếng X 4 = 24 tiếng), và cứ 4 năm thì ngày dư đó được bỏ vào ngày thứ 29 của tháng 2; người ta đặt tên cho năm đó là năm nhuận.

Hỏi:  Âm lịch là gì?

Trả lời:  Âm lịch là lịch được tính toán theo sự chuyển vận của mặt trăng xoay chung quanh trái đất.

Hỏi:  Lịch "Ta" và lịch "Tàu" là gì?

Trả lời:  Lịch "Ta" được hiểu là "Âm lịch" của ta, tức là "Âm lịch Việt Nam"; trong khi đó lịch "Tàu" được hiểu là "Âm lịch" của Trung Quốc hay có người gọi đó là lịch Tàu.

Hỏi:  Khi tìm hiểu các tài liệu nói về "Âm lịch" (Lunar Calendar)  trên internet, thì tôi lại thấy xuất hiện những thông tin nói về "Lunisolar calendar" (dịch nôm na là Âm-Dương Lịch), như vậy, Lunar Calendar và Lunisolar calendar có gì khác nhau không?

Trả lời:  Câu hỏi của bạn rất hay.  Khác chớ.  Khác nhiều lắm chớ. Cách tính toán Âm lịch chỉ dựa vào sự chuyển động của mặt trăng chung quanh trái đất; trong khi đó cách tính toán Âm-Dương lịch thì dựa vào sự chuyển động của mặt trăng quay xung quanh trái đất và chính trái đất và mặt trăng cũng quay xung quanh mặt trời nứa; bởi vì có “yếu tố” mặt trời (DƯƠNG) ở đây, cho nên người ta mới gọi đó là Lunisolar calender. Tới đây, cần phải nói thêm rằng, Âm lịch của Việt nam và Âm lịch của Trung Quốc lẽ ra phải được gọi là Âm-Dương lịch mới đúng; bời vì cách tính toán "ngày dưới" của lịch Ta và lịch Tàu đều dựa vào sự chuyển động của trái đất và mặt trăng chuyển động xung quanh mặt trời. Để làm đơn giản, trong bài viết này, khi tôi để cập đến Lịch Ta, Lịch Việt Nam, Lịch Tàu, Lịch Trung Quốc, tôi muốn nói đến Âm-Dương Lịch Ta, hoặc Âm-Dương Lịch Việt Nam, cũng như tôi muốn nói đến Âm-Dương lịch Tàu, hoặc Âm-Dương Lịch Trung Quốc.

Hỏi:  Vậy thì công thức tính toán lịch Ta và lịch Tàu có giống nhau không?

Trả lời:  Công thức tính toán lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc hầu như giống nhau.  Nếu bạn muốn tìm hiểu, thì hãy vào trang http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_calendar#Calendar_rules, bạn sẽ biết được qui luật làm Âm-Dương Lịch Trung Quốc; hoặc vào trang http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/amlich/calrules_en.html (tiếng Anh), hoặc trang  http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/amlich/calrules.html (tiếng Việt) bạn có thể tìm hiểu cách tính Âm-Dương lịch của Việt Nam.

Hỏi:  Nếu cách tính toán lịch Ta và lịch Tàu giống nhau, thế thì tại sao năm tới này, ngày mùng 1 tháng Giêng của Tết Việt Nam lại trước ngày mùng 1 tháng Giêng của "Tết" Trung Quốc một ngày?  Lịch nào đúng, lịch nào sai?

Trả lời:  Không có ai sai cả; và ai cũng đúng theo cái "chuẩn định" giờ địa phương của mình.

Hỏi:  Như thế nghĩa là gì, tôi không hiểu?

Trả lời:  Nghĩa là tùy thuộc vào cách diễn đạt cái thời điểm mốc qui định về thời gian mà điểm "Sốc" xảy ra cho lịch của mình.  Có nghĩa là, thời gian xảy ra điểm Sốc thì được tính theo giờ GMT (Greenwich Mean Time, một địa điểm tại Anh Quốc); trong khi đó giờ GMT đó lại được hoán chuyển qua ngày và giờ địa phương để qui định ngày mùng 1 Âm lịch.

Hỏi: Trả lời gì mà tui hổng hiểu gì ráo trọi:  cái gì mà là điểm Sốc với mùng 1 Âm lịch? Điểm Sốc là gì, và nó có liên quan gì đến ngày mùng 1 âm lịch?  Tui hổng hiểu.  Giải thích rõ hơn cho tui được không?

Trả lới: Ồ, xin lỗi bạn.  Lịch Ta và lịch Tàu đều dựa vào thời điểm xảy ra điểm Sốc để tính ra ngày mùng 1 Âm lịch.  Nghĩa là, ngày nào thời điểm Sốc xảy ra, thì đó ngày hôm đó là ngày mùng 1 Âm lịch.

Hỏi: Điểm "Sốc" là gì?

Trả lời:  Điểm "Sốc" là thời điểm mà Mặt Trời, Mặt Trăng, và Trái Đất cùng nằm trên một đường thằng, tiếng Anh gọi là New Moon Phase, lúc bắt đầu một "tuần" Trăng mới.  Thời điểm này là thời điểm cuối cùng của ngày cuối cùng trong một tháng Âm lịch, tiếng bình dân gọi là "đêm không trăng" hay "đêm 30".  Trên thực tế, đêm không trăng có thể là đêm 30 Âm lịch và cũng có thể là đêm 29 Âm lịch, tùy thuộc tháng đó là tháng đủ hay tháng thiếu (theo Âm lịch, tháng đủ có 30 ngày, tháng thiếu có 29 ngày).  Như vậy, sau đêm “không trăng” đó sẽ là ngày mùng 1 Âm lịch, thời điểm bắt đầu một tháng Âm lịch mới, trong danh từ tiếng Anh gọi là "new moon".  Cần nói thêm rằng, lịch Việt Nam và lịch Trung Quóc đều lấy ngày xảy ra điểm Sốc để tính ngày mùng 1 Âm lịch của tháng đó.

Hỏi:  Nếu lấy thời điểm Sốc xảy ra để qui đinh ngày mùng 1 Âm lịch, vậy thì làm sao tôi biết được thời điểm nào là lúc điểm "Sốc" xảy ra, ý tôi muốn hỏi rằng làm sao tôi biết được khi nào là mùng 1 Âm lịch?

Trả lời:  Người bình dân thì chỉ cần biêt rằng, sau đêm "không trăng" (nghĩa là sau đêm 30 hoặc 29), ngày hôm sau sẽ là ngày mùng 1 Âm lịch.  Thế nhưng, với sự phổ biến của Internet như hiện nay, bạn có thể biết được chính xác hơn nếu bạn vào internet, vô web site www.google.com, hoặc bất kỳ search engine nào cũng được, sau đó gõ vào chữ "new moon" hoặc "new moon phase" thì google hoặc "search engine" sẽ cho bạn rất nhiều đường dẫn đến những trang với những thông tin về ngày giờ điểm "Sốc" xảy ra, tính theo giờ GMT.  Dưới đây là một trong những trang cho biết về thông tin ngày giò điểm "Sốc" xảy ra.  Thí dụ như trang web sau đây:

http://aa.usno.navy.mil/data/docs/MoonPhase.html

Tóm lại, dựa vào ngày giờ điểm "Sốc" xảy ra, thì ta có thể tính được ngày mùng 1 Âm lịch.  Tuy nhiên có 3 trường hợp khác nhau có thể xảy ra như sau:

Trường hợp thứ nhất: Thí dụ như, trong tháng 1 năm 2006 (Dương lịch), điểm "Sốc" xảy ra vào lúc 14 giờ 15 phút, giờ GMT ngày 29 tháng 1/2006; vào đúng thời điểm này, ở Việt Nam là 21 giờ 15 phút tối ngày 29/1/2006 (Hà Nôi, Việt Nam nằm ở múi giờ thứ 7, vì thế 14 giờ 15 phút giờ GMT là 21 giờ 15 phút giờ Việt Nam).  Nếu bạn có lịch năm 2006, bản hãy mở ra trang tháng 1, bạn sẽ thấy rằng "ngày dưới" (tức là ngày Âm lịch, hay còn gọi gọi là ngày Ta) của ngày 29 tháng 1/2006 Dương lịch là ngày mùng 1 Âm lịch.

Cũng vào thời điểm xảy ra điểm Sốc này (14 giờ 15 phút giờ GMT ngày 29 tháng 1/2006), thì tại Trung Quốc là 22 giờ 15 phút tối ngày 29/1/2006 (bởi vì Bắc Kinh nằm ở múi giờ thứ 8), vì thế ngày mùng 1 Âm lịch của lịch Trung Quốc cũng là ngày 29 tháng 1/2006 Dương lịch.

Trong trường hợp thứ nhất này, ngày xảy ra điểm "Sóc" tính theo giờ GMT, ngày mùng 1 Âm lịch tính theo giờ Việt Nam, và ngày mùng 1 Âm lịch tính theo giờ Trung Quốc đều là ngày 29 tháng 1/2006 Dương lịch -- nghĩa là ngày mùng 1 Âm lịch của Ta và của Trung Quốc đều giống nhau, và xảy ra cùng ngày với ngày mà điểm Sốc xảy ra, mặc dù thời gian xảy ra có khác nhau theo giờ tại mỗi địa phương.

Trường hợp thứ hai: Trong tháng 4 năm 2006 (Dương lịch), điểm "Sốc" xảy ra vào lúc 19 giờ 44 phút giờ GMT ngày 27 tháng 4/2006; vào đúng thời điểm này, ở Việt Nam là 3 giờ 44 phút sáng ngày 28/4/2006.  Nếu bạn có lịch năm 2006, bản hãy mở ra trang tháng 4 và sẽ thầy rằng "ngày dưới" (tức là ngày Âm lịch, hay còn gọi gọi là ngày Ta) của ngày 28 tháng 4/2006 Dương lịch là ngày mùng 1 Âm lịch.

Cũng vào thời điểm này (19 giờ 44 phút giờ GMT ngày 27 tháng 4/2006), thì tại Trung Quốc là 4 giờ 44 phút sáng ngày 28/4/2006, vì thế ngày mùng 1 Âm lịch của lịch Trung Quốc cũng là ngày 28 tháng 4/2006 Dương lịch.

Trường hợp thứ hai này, ngày xảy ra điểm "Sóc" tính theo giờ GMT là ngày 27/4/2006; trong khi đó ngày mùng 1 Âm lịch của Ta và của Trung Quốc lại là ngày 28 tháng 4/2006 Dương lịch.

Từ trường hợp thứ hai, ta suy ra rằng, nếu điểm "Sóc" xảy ra trong khoảng thời gian từ 17:00 giờ GMT đên 23:59 giờ GMT, thì ngày mùng 1 Âm lịch của Ta và của Trung Quốc sẽ được tính vào ngày kế tiếp của ngày Dượng lịch.  Thí dụ, nếu điểm Sốc xảy ra vào lúc 20:00 giờ GMT, ngày 25/1/xxxx Dương lịch, thì ngày mùng 1 Âm lịch của Ta và Trung Quốc sẽ là ngày 26/1/xxxx Dương lịch; bởi vì lúc đó, tại Việt Nam là 4:00 sáng ngày 26/1/xxxx, còn tại Trung Quốc lúc đó là 5:00 giờ sáng ngày 26/1/xxxx.

Trường hợp thứ ba: Trong tháng 6 năm 2006 (Dương lịch), điểm "Sốc" xảy ra vào lúc 16 giờ 05 phút giờ GMT ngày 25 tháng 6/2006; vào đúng thời điểm này, ở Việt Nam là 23 giờ 05 phút tối ngày 25/6/2006, nghĩa là vẫn còn là ngày 25/6/2006.  Nếu bạn có lịch năm 2006, bản hãy mở ra trang tháng 6 và sẽ thấy rằng "ngày dưới" (tức là ngày Âm lịch, hay còn gọi gọi là ngày Ta) của ngày 25 tháng 6/2006 Dương lịch là ngày mùng 1 Âm lịch.

Cũng vào thời điểm này (16 giờ 05 phút giờ GMT ngày 25 tháng 6/2006), thì tại Trung Quốc là 0 giờ 05 phút sáng ngày 26/6/2006, nghĩa là vừa bước qua ngày 26/6/2006 Dương lịch, vì thế ngày mùng 1 Âm lịch của lịch Trung Quốc là ngày 26 tháng 6/2006 Dương lịch.

Trong trường hợp thứ ba này, ngày xảy ra điểm "Sóc" tính theo giờ GMT là ngày 25/6/2006 và ngày mùng 1 Âm lịch của Việt nam cũng là ngày 25/6/2006 Dương lịch; trong khi đó ngày mùng 1 Âm lịch của Trung Quốc lại là ngày 26 tháng 6/2006 Dương lịch.

Từ trường hợp thứ ba, ta suy ra rằng, nếu điểm "Sóc" xảy ra trong khoảng thời gian từ 16:00 giờ GMT đên 16:59 giờ GMT, thì ngày mùng 1 Âm lịch của Việt Nam và của Trung Quốc sẽ bị chênh lệch nhau 1 ngày (ngày mùng 1 âm lịch của Việt Nam sẽ đi trước mùng 1 âm lịch của Trung Quốc 1 ngày).  Lý do là vì, Việt Nam lấy Hà Nội -- ở múi giờ thứ 7 -- làm giờ chuẩn cho cả nước, vì thế nếu điểm Sóc xảy ra trong khoảng thời gian từ 16:00 GMT đến 16:59 giờ GMT, thì lúc đó giờ Việt Nam sẽ khoảng thời gian 23:00 đến 23:59, vẫn còn cùng trong ngày với ngày xảy ra điểm Sóc tính theo giờ GMT.  Trong khi đó, Trung Quốc lấy giờ Bắc Kinh (nằm ở múi giờ thứ 8) làm giờ chuẩn, vì thế nếu điểm Sóc xảy ra trong khoảng thời gian từ 16:00 GMT đến 16:59 GMT, thì lúc đó ở Trung Quốc là sẽ là khoảng 0 giờ 0 phút đến 0 giờ 59 phút của ngày hôm sau; chính vì thế ngày mùng 1 Âm lịch sẽ được tính vào ngày hôm sau.

Tóm lại, trong bất cứ tháng nào điểm Sốc xảy ra trong giờ thứ 16, giờ GMT (nghĩa là từ 16 giờ 0 phút giờ GMT đến 16 giờ 59 phút giờ GMT), thì ngày mùng 1 Âm lịch của Việt Nam và Trung Quốc sẽ khác nhau 1 ngày, nghĩa là ngày mùng 1 Âm lịch của Trung Quốc sẽ đi sau ngày mùng 1 Âm lịch của Việt Nam 1 ngày.

Để minh họa cho những điều tôi trình bày ở trên, dưới đây là bảng liệt kê ngày và giờ điểm Sốc xảy ra trong năm 2006
 

Bạn có thể vào trang sau đây http://aa.usno.navy.mil/data/docs/MoonPhase.html#y2006 để kiểm chứng lại ngày giờ xảy ra điểm Sốc; sau đó đổi sang ngày giờ địa phương tại Việt Nam/Bắc Kinh để xác định ngày mùng 1 âm lịch; và sau cùng là dùng lịch năm 2006 của Việt Nam và Trung Quốc để kiểm chứng và đối chiếu các điều tôi mới trình bày.

Trong các năm tương lai, lịch Ta và lịch Tàu sẽ có những ngày mùng 1 Âm lịch chênh lệch nhau 1 ngày (nghĩa là mùng 1 Âm lịch Việt Nam đi trước mùng 1 Âm lịch Trung Quốc như sau (thí dụ từ năm 2006 đến năm 2030):

Lời bàn cuối

- Lịch Việt nam và Lịch Trung Quốc là lịch dựa trên sự chuyển động  của Trái Đất và Mặt Trăng quay chung quanh mặt trời, vì thế lịch Viêt Nam và Lịch Trung Quốc không phải là "thuần" Âm lịch, nhưng đó chính là Âm-Dương lịch (LuniSolar calendar).

- Lịch Việt Nam và Trung Quốc đều dùng một "công thức" hay nói cách khác là "qui tắc" để làm lịch.

- Lịch Trung Quốc lấy múi giờ thứ 8 (giờ Bắc Kinh) để chuyển đổi giờ xảy ra điểm Sốc sang giờ địa phương tại Bắc Kinh; trong khí đó, lịch Việt Nam dùng giờ Hà Nội (múi giờ thừ 7) để chuyển đổi sang giờ địa phương tại Việt Nam khi điểm Sốc xảy ra. Đây chính là nguyên nhân làm cho ngày mùng 1 Âm lịch của Việt Nam đi trước ngày mùng 1 Âm lịch của Trung Quốc 1 ngày vào những tháng mà điểm Sốc xảy ra trong khoảng thời gian từ 16 giờ 00 phút giờ GMT đến 16 giờ 59 phút giờ GMT.

- Ngược dòng thời gian, vào Tết Mậu Thân năm 1968, miền Nam thuộc chính quyền VNCH sử dụng Âm-Dương lịch lấy giò Sài Gòn làm điểm mốc để chuyển đổi thời điểm xảy ra điểm Sốc sang giờ địa phương tại Sài Gòn, lúc đó giờ Sài Gòn qui định ở múi giờ thứ 8; trong khi đó, Hà Nội lại lấy múi giờ thứ 7...; thêm vào đó, trong tháng 1 năm 1968, điểm Sốc lại xảy ra vào lúc 16 giờ 29 phút giờ GMT ngày 29 tháng 1/1968...Trong tháng 8/1967, Hà Nội quyết định dùng giờ Hà Nội, lấy múi giờ thứ 7  làm “mốc chuẩn” để chuyển đổi giờ xảy ra điểm “Sốc”;  và vì thế, Tết Mậu Thân năm 1968, Sài gòn đón mùng 1 Tết Nguyên Đán vào ngày 30/1/1968, trong khi đó Hà Nội đón mùng 1 Tết vào ngày 29/1/1968, dân phía bắc vĩ tuyến 17 đón Tết trước những người dân sống ở phía nam vĩ tuyến 17 một ngày...Và biến cố Tết Mậu Thân xảy ra vào dịp này.

- Như vậy, ta nên mừng Mùng 1 Tết Nguyên Đán - Xuân Đinh Hợi vào ngày 17/2/2007 hay ngày 18/2/2007.  Ngày nào đúng ngày nào sai?  Câu trả lời là tùy thuộc vào múi giờ mà bạn chọn là "mốc chuẩn" của địa phương để chuyển đổi giờ xảy ra điểm Sốc ở giờ GMT sang giờ địa phương của mốc chuẩn để tìm ra ngày mùng 1 âm lịch. 

Nếu bạn lấy mốc chuẩn giờ địa phương của bạn là múi giờ thứ 8, thì ngày mùng 1 tháng Giêng năm Đinh Hợi sẽ rơi vào ngày 18/2/2007.

Nếu bạn lây mốc chuẩn giờ địa phương của bạn là múi giờ thứ 7, thì ngày mùng 1 tháng Giêng năm Đinh Hợi sẽ rơi vào ngày 17/2/2007

Nếu bạn sống tại các địa phương khác, thì bạn cứ vào web site http://www.timeanddate.com/worldclock/, bạn sẽ biết được bạn ở múi giờ nào, và cứ dựa vào đó bạn sẽ biết được ngày mùng 1 tháng Giếng Âm lịch năm 2007 rơi vào ngày nào.

Thí dụ: Tính theo giờ GMT, thì điểm Sóc xảy ra vào lúc 16 giờ 14 phút GMT ngày 17 tháng 2/2007; lúc đó tại Thái Lan là 23 giờ 14 phút ngày 17 tháng 2/2007 (bởi vì Bangkok ở “múi giờ thứ 7” – GMT+7),  vì thế ngày mùng 1 tháng Giêng “âm lịch” tại Thái Lan sẽ là ngày 17 tháng 2/2007.  Nếu bạn sống tại Nam Hàn, thì lúc điểm Sốc xảy ra, giờ địa phương tại Nam Hàn sẽ là 1 giờ 14 phút sáng ngày 18 tháng 2/2007 (bởi vì Seol năm ở “múi giờ thư 9” – GMT+9), vì thế ngày mùng 1 tháng Giêng “âm lịch” tại Nam Hàn sẽ là ngày 18 tháng 2/2007.  Nếu bạn sống tại California, khi điểm Sốc xảy ra, thì lúc đó tại California là 8 giờ sáng ngày 17 tháng 2/2007 (bởi vì Los Angles nằm ở “múi giờ -8” nghĩa là GMT-8), vì thế ngày mùng 1 tháng Giêng “âm lịch” tại California sẽ là ngày 17 tháng 2/2007. 

Câu trả lời này có thể sẽ làm một số (hoặc nhiều) bạn đọc không hài lòng;  nếu là như vậy, xin bạn hãy cho tôi một câu trả lời kèm với luận chứng khác hỗ trợ cho câu trả lời của bạn.

Tiện đây xin giới thiệu với quí bạn một trang lịch,  có thể giúp bạn tính được "ngày dưới" cho bất cứ địa phương nào trên thế giới. 

http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/amlich/

- Dựa trên sự trả lời phỏng vấn của môt ca sĩ người Việt gốc Hoa tại Chợ Lớn, khi được hỏi rằng, người ca sĩ Việt gốc Hoa này sẽ mừng Tết vào ngày nào, ngày 17 hay 18 tháng 2/2007.  Người ca sĩ này trả lời rằng, anh ta sẽ đón Giao Thừa cho cả hai ngày 17 và 18.  Đón Giao Thừa là đón niềm vui, thì đón hai lần cũng là điều tốt thôi, đâu có hại gì, niềm vui xảy ra càng nhiều càng tốt chớ có sao đâu.  Để chấm dứt bài viết này, tôi xin kính chúc quí bạn đọc một năm mới Đinh Hợi sức khỏe dồi dào, an khang thịnh vượng.

Trở về Trang Chính