Giao hảo là chức năng xúc cảm của ngôn ngữ. Các cụ chúng ta ngày xưa hẳn đã thấy nhiều ngườiï nói năng vụng dại làm phật lòng người nghe một cách vô tích sự nên đã có lời khuyên răn chí lý:

Lời nói chẳng mất tiền mua,

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

Cũng trong chiều hướng đó, người Mỹ ngày nay ít khi dám "tell it like it is", vì những lời nói " toạc móng heo" phiền lòng người nghe rất là bất lợi trong việc giao dịch. Ý nghĩa "lựa lời mà nói" của người Việt chẳng khác chi với chủ đích của động từ "sweet-talk" trong tiếng Mỹ, như trong câu trả lời của một đồng nghiệp Mỹ khôn khéo của tôi khi tôi hỏi anh tại sao cái bà thư ký nổi tiếng hắc ám trong văn phòng lại luôn luôn vui vẻ giúp đỡ anh hết lòng: "I just sweet-talk her into doing things for me." Rồi bằng một cái nháy mắt tinh ma, anh kết luận: "It works every time, Phap!"

Uyển ngữ (euphemism) là lối nói trang nhã, bóng gió về một vấn đề tế nhị hoặc về một điều có thể làm người nghe bối rối, phiền lòng. Đó là những khi "pass away" được dùng để thay thế cho "die", hoặc "golden years" thay cho "old age" và "economically disadvantaged" thay cho "poor."  Các cô thư ký văn phòng (secretaries) đôi khi được gọi bằng uyển ngữ "administrative assistants." Nước Mỹ càng ngày càng tạp chủng cho nên các chánh trị gia phải cẩn thận lời ăn tiếng nói để không xúc phạm bất cứ sắc tộc nào. Họ sử dụng một số uyển ngữ thuộc loại "politically correct" để làm vừa lòng phụ nữ cũng như các sắc tộc thiểu số. Để thể hiện quan niệm nam nữ bình đẳng, từ ngữ "chairperson" (hoặc "chair") thường được dùng thay cho "chairman."  Trong một cuộc hội thảo ở trường tôi về giáo dục đa văn hóa vài năm về trước, một nữ diễn giả đã hăng hái đề nghị tiếng Mỹ nên thêm hai từ  mới là "shero" và "herstory" để cho cân xứng với hai từ cũ sặc mùi thiên vị phái nam là "hero" và "history"! Người Mỹ da đen không thích người khác gọi mình bằng màu da, nên ngày nay các chính trị gia gọi họ là "African Americans."

Nhưng ngày nay giới lãnh đạo chính trị, quân sự, và thương mại bên Mỹ cũng có khuynh hướng dùng uyển ngữ để che dấu hoặc tô mầu sự việc và biến cố. Đây là lối dùng uyển ngữ có thể nói là không được lương thiện cho lắm, nhưng vẫn thấy ê hề trên báo chí.  Quả thực "a strategic movement to the rear" (một di chuyển chiến lược về hậu phương) nghe đỡ mất mặt hơn là "a retreat" (một cuộc tháo chạy). Một "preemptive strike" (đánh phủ đầu) nghe đỡ mất tư cách hơn là một "sneak attack" (đánh lén). Thay vì nhận mình đã nói sai sự thực tầy trời (we made gross errors of fact) các chánh trị gia Mỹ dùng uyển ngữ  "misspeak" để  nhẹ nhàng chạy tội, như trong câu "sorry, we misspoke ourselves"! Và thay vì nói thẳng ruột ngựa ra là "we will have to lay off employees" (chúng tôi sẽ phải sa thải nhân viên), các chủ tịch công ty ưa dùng câu uyển ngữ  "we will have to downsize the company."  Và khi một công ty bị "downsized" thì các nhân viên bị sa thải sẽ không nhận "dismissal notices" mà lại nhận "pink slips"!

Giáo giới tại Mỹ thường khuyên học trò nên dùng uyển ngữ khi giao dịch ngoài đời để không bị người khác coi mình là "insensitive", nhưng khi làm bài trong lớp học  hoặc soạn thảo các luận văn tốt nghiệp thì phải viết một cách vừa trong sáng vừa đúng sự thực mới được. Uyển ngữ đâu đâu cũng thấy, và chúng càng ngày càng được sinh sản ra nhiều. Bảng liệt kê một số uyển ngữ tiếng Mỹ dưới đây đi cùng với nghĩa đen "huỵch toẹt" đau lòng của chúng sẽ khiến quý bạn suy nghĩ đến lý do tại sao chúng ra đời.

AU NATUREL = naked.

CATEGORICAL INACCURAY = lie.

CHARACTER LINE = wrinkle.

CLARIFY = retract a previous statement.

COLLATERAL DAMAGE = civilian casualties and destruction of civilian buildings after a bombing raid.

COMFORT STATION = public toilet.

CORRECTIONAL FACILITY = prison.

DARN = damn.

(THE) DEPARTED = the dead person; died.

DISINCENTIVE = penalty.

DISINFORMATION = lie.

ETHNIC CLEANSING = eliminating (killing) people from racial or national backgrounds different from one's own.

EXPECTING = pregnant.

FRIENDLY FIRE = artillery fire from one's own forces that mistakenly wounds or kills someone on one's own side.

FURLOUGH = lay off.

HAPPY HOUR = time set aside for drinking in late afternoon.

HECK = hell.

IMBIBE = drink alcoholic liquors excessively.

INTIMATE = having sexual intercourse.

LADY OF THE EVENING = prostitute.

LANDFILL = garbage dump.

NEGATIVE GAIN IN TEST SCORES = lower test scores.

NEGATIVE PATIENT CARE OUTCOME = the patient died.

NEUTRALIZE = kill.

NORMAL GRATITUDE = bribe.

OUT-PLACEMENT = help from the company that fired you to find a new job.

OUT-SOURCE = giving work to outside workers for whom no benefits are required.

PACIFY = repress or destroy an enemy.

PERSONAL FLOTATION DEVICE = life preserver on an airplane.

PERSONAL REPRESENTATIVE = salesperson.

PREOWNED = used, as in "used car."

REMAINS = dead body.

REVERSE ENGINEERING = taking something apart to see how it works and then copying it.

REUTILIZATION MARKETING YARD = junkyard.

SUB-OPTIMAL = failed.

SUBSTANTIVE NEGATIVE OUTCOME = death.

SUFFERER FROM FICTITIOUS DISORDER SYNDROME = liar.

SURREPTITIOUS ENTRY = break-in.

SYNTHETIC GLASS = plastic.

TEMPORARILY DISPLACED INVENTORY = stolen goods.

THERMAL THERAPY KIT = bag of ice cubes.

THERAPEUTIC MISADVENTURE = surgeon's error.

VEGETARIAN LEATHER = vinyl.

VISUALLY CHALLENGED = blind.

 Ý kiến, Phê bình xin gửi về: damtrungphap@khoahoc.net

Trở về Trang Chính