Năm ngoái tôi có một „cụ bà sinh viên“ người Mỹ ghi danh theo học lớp về „educational linguistics“ do tôi phụ trách. Sau buổi đầu khóa học, cụ nói với tôi cụ dám rớt lớp này lắm. Tôi hỏi tại sao thì cụ trả lời, “You can't teach an old dog new tricks!” Để cụ yên lòng, tôi đáp lại, “It's never too late to learn!” Cụ chịu lắm, vì tôi đã dùng một câu tục ngữ để đáp lại lời cụ cũng là một câu tục ngữ  mà người Mỹ ưa dùng. Câu chuyện này có một “happy ending” vì cụ đã thành công mỹ mãn khóa học khá chuyên môn và khô khan ấy.

Tục ngữ (proverbs) có thể được coi là túi khôn của loài người, có giá trị ở tất cả mọi nơi, áp dụng  cho mọi lứa tuổi ở mọi thời đại. Đó là những câu nói ngăn ngắn diễn tả một sự khôn ngoan trong cách sử sự ngoài đời, truyền hết đời nọ sang đời kia mà chẳng biết tác giả là ai. Sự hữu hiệu của tục ngữ  trong truyền thông là do ở nội dung ngắn gọn và trực tiếp, cú pháp giản dị, hình ảnh sống động, và ẩn ý rất dễ nhận ra. Nếu nhìn vào các tục ngữ trong các ngôn ngữ khác nhau, chúng ta sẽ nhận thấy khá nhiều tương đồng, phản ảnh kinh nghiệm sống đại đồng của mọi dân tộc. Chẳng hạn, nếu dân Việt chúng ta có câu “yêu ai yêu cả đường đi” thì người Mỹ có câu “ love me, love my dog” và người Trung Hoa có câu “ái ốc cập ô” (phát âm quan thoại là “ai wu ji wu” và có nghĩa “yêu nhà nào thì yêu cả con quạ đậu trên nóc nhà đó”). Những câu nói này đều biện minh hùng hồn cho ý niệm “the halo effect” trong tâm lý loài người.

 Trong khi nói chuyện hoặc viết lách bằng tiếng Mỹ mà chúng ta có thể sử dụng một vài tục ngữ phù hợp thì người nghe hoặc người đọc sẽ thú vị với chúng ta hơn. Tôi rất thích cuốn tự điển mang tên RANDOM HOUSE DICTIONARY OF AMERICA'S POPULAR PROVERBS AND SAYINGS dày 480 trang của tác giả Gregory Titelman, xuất bản năm 2000. Tôi đã mải mê với nó trong vài bữa “để lấy hứng” trước khi viết bài này tặng quý bạn bốn phương đang tìm hiểu tiếng Mỹ. Dưới đây là một số các câu tục ngữ quen thuộc của người Mỹ hiện đại mà tôi muốn chia xẻ với quý bạn để quý bạn “làm vốn”, bằng cách liệt kê chúng một cách tương đối theo thứ tự ABC, kèm theo đôi chút giải thích, phỏng dịch, hoặc câu tục ngữ tương đương của tiếng Việt (nếu có thể), được ghi trong ngoặc kép. Tôi sẽ rất vui nếu  được quý bạn chia xẻ cùng tôi những câu tục ngữ Việt tương đương khác mà tôi không biết hoặc không nghĩ ra khi viết bài này. Địa chỉ điện thư của tôi là pdam@twu.edu <mailto:pdam@twu.edu>.

THE APPLE DOESN'T FALL FAR FROM THE TREE = Con cái thường theo gương cha mẹ, hoặc trông giống cha mẹ. “Cha nào con nấy” hoặc “Rau nào sâu nấy.”

AS YOU SOW, SO SHALL YOU REAP = “Reo gió gặp bão” hoặc “Có gan ăn cắp, có gan chịu đòn.”

BEAUTY IS IN THE EYE OF THE BEHOLDER = Nhan sắc tùy thuộc con mắt chủ quan của người ngắm. “Con vua vua dấu, con châu chấu châu chấu yêu.”

BEGGARS CAN'T BE CHOOSERS = Đã đi ăn xin thì không thể khó tính. “Ăn mày đòi xôi gấc” cũng có ý nghĩa tương tự, mặc dù động từ  trong câu tiếng Việt không ở thể phủ định như câu trong tiếng Mỹ.

BIRDS OF A FEATHER FLOCK TOGETHER = “Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã”. Câu này thường có một ý nghĩa tiêu cực (negative connotation).

BLOOD IS THICKER THAN WATER = “Một giọt máu đào hơn ao nước lã”.

THE CUSTOMER IS ALWAYS RIGHT = Châm ngôn của các công ty Mỹ: Chớ bao giờ cãi lại hoặc thách đố khách hàng, vì ta làm như vậy họ sẽ đi hãng khác.

DIFFERENT STROKES FOR DIFFERENT FOLKS = Mỗi người đều có sở thích riêng. “Nhân tâm tùy thích.”

DON'T AIR YOUR DIRTY LINEN IN PUBLIC = Đừng “vạch áo cho người xem lưng.”

DON'T BURN YOUR BRIDGES BEHIND YOU = Đừng “đóng cửa đốt cầu” sau lưng mình. Hãy nghĩ đến hậu quả trước khi làm một quyết định không thể vãn hồi.

DON'T CRY OVER SPILLED MILK = Đừng hối tiếc khi “nước đã qua cầu” hoặc “ván đã đóng thuyền.”

DON'T WEAR YOUR HEART ON YOUR SLEEVE = Chớ để người khác biết cảm nghĩ của mình. Lời khuyên khôn ngoan cho những ai thuộc loại “ruột để ngoài da” đấy.

EAT, DRINK, AND BE MERRY, FOR TOMORROW WE DIE = Triết lý của phái hưởng lạc: Hãy bắt lấy ngày hôm nay. “Chơi xuân kẻo hết xuân đi / Cái già sồng sộc nó thì theo sau.”

EVERY CLOUD HAS A SILVER LINING = Trong bất cứ một tai họa nào cũng có thể xảy ra điều may mắn, như trong câu chuyện “Tái ông thất mã.”

EVERY DOG HAS HIS DAY = Mọi người, sớm hay muộn, sẽ có ngày được nở mày nở mặt với thiên hạ. “Sông có khúc, người có lúc” hoặc “Trời không đóng cửa ai.”

FAMILIARITY BREEDS CONTEMPT = “Gần chùa gọi Bụt bằng anh” hoặc “Chơi với chó, chó liếm mặt.”

THE FIRST STEP IS THE HARDEST = “Vạn sự khởi đầu nan.”

A FRIEND IN NEED IS A FRIEND INDEED = Người bạn (cưu mang mình) lúc mình cùng khốn quả là người bạn đích thực.

HASTE MAKES WASTE = “Dục tốc bất đạt” hoặc “Đi đâu mà vội mà vàng / Để vấp phải đá, để quàng phải dây?”

IDLE HANDS ARE THE DEVIL'S TOOLS = “Nhàn cư vi bất thiện.”

IGNORANCE IS BLISS = Trong một cơn nguy, người không thức thời sẽ chẳng lo âu. Lúc đó, đúng là “ngu si hưởng thái bình.”

IMITATION IS THE SINCEREST FORM OF FLATTERY = Bắt chước là hình thức chân thành nhất của xu nịnh.

LET BYGONES BE BYGONES = Hãy quên đi chuyện cũ và bỏ qua nỗi oán thù. Một châm ngôn rất hay, vì người Mỹ cũng tin là “bearing a grudge can kill you.”

LIVE AND LET LIVE = Hãy chấp nhận người khác và để họ sống cuộc đời riêng của họ. “Đời cua cua máy, đời cáy cáy đào.”

LOOSE LIPS SINK SHIPS = Lời nói hớ hênh (tiết lộ thiên cơ) có thể làm hư chuyện lớn. Vài nhân vật trong chánh quyền Mỹ đã mất chức cũng vì tật này.

LOVE ME, LOVE MY DOG = “Yêu ai, yêu cả đường đi / Ghét ai, ghét cả tông chi họ hàng.”

MAN PROPOSES, GOD DISPOSES = “Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên.”

MONEY DOESN'T GROW ON TREES = Kiếm tiền chẳng dễ chút nào đâu.

NEVER SAY DIE = Hãy tiếp tục phấn đấu, đừng bao giờ bỏ cuộc. Lời khuyên khẩn thiết cho những ai đang gặp khó khăn to lớn.

NEVER SAY NEVER = Hãy nghĩ đến những điều tích cực. Cuộc đời có nhiều ngạc nhiên ngoạn mục, vì có những chuyện khó có thể xảy ra mà vẫn xảy ra như thường.

NOTHING VENTURED, NOTHING GAINED = Chúng ta sẽ chẳng đi đến đâu cả, nếu chúng ta không chịu “liều” (take a risk). “Muốn bắt cọp phải vào hang cọp” chăng?

OLD HABITS DIE HARD =  Người ta có khuynh hướng không muốn từ bỏ những thói quen, không muốn chấp nhận đổi thay.

ONCE A THIEF, ALWAYS A THIEF = Người ta chẳng bao giờ thay đổi.

ONCE BURNED, TWICE SHY = Sau một tai nạn, người ta cẩn thận hơn nhiều.  “Đạp vỏ dưa, thấy vỏ dừa cũng sợ” hoặc “Kinh cung chi điểu.”

ONE ROTTEN APPLE SPOILS THE BARREL = “Con sâu làm rầu nồi canh.”

OPPORTUNITY KNOCKS BUT ONCE = Khi cơ hội thuận tiện đến tay, chúng ta phải hành động cấp kỳ, vì chẳng còn lần tới.

A PROMISE IS A PROMISE = Khi đã hứa rồi thì phải giữ lời hứa. “Quân tử nhất ngôn” chăng?  Máu tếu của người Việt đã sáng chế ra câu “Quân tử nhất ngôn là quân tử dại / Quân tử nói đi nói lại mới là quân tử khôn.”

SCRATCH MY BACK AND I'LL SCRATCH YOURS = “Có đi có lại mới toại lòng nhau.”

SEE NO EVIL, HEAR NO EVIL, SPEAK NO EVIL = Câu tục ngữ dùng để mô tả những người không muốn dấn thân vào một sinh hoạt nào đó.

THE SPIRIT IS WILLING BUT THE FLESH IS WEAK = “Lực bất tòng tâm.”

THE SQUEAKY WHEEL GETS ALL THE GREASE = Những kẻ lớn tiếng (đòi hỏi giúp đỡ) thì được giúp đỡ tối đa. Châm ngôn cho những ai nhút nhát, e ngại phải lên tiếng xin trợ giúp.

STILL WATERS RUN DEEP = Chớ để bề ngoài lừa chúng ta.

THERE ARE OTHER FISH IN THE SEA = Còn có những người khá hơn ở ngoài đời. Câu tục ngữ này thường được dùng để an ủi những ai vừa mất bạn gái hay bạn trai.

THERE'S A BLACK SHEEP IN EVERY FLOCK = Trong bất cứ nhóm người nào cũng có một kẻ xấu.

THERE'S A SKELETON IN EVERY CLOSET = Ai ai cũng có một bí mật giữ kín trong lòng, theo kiểu  “sống để bụng, chết mang theo.“

THERE'S NO SUCH THING AS A FREE LUNCH = Chẳng có gì trên đời là miễn phí.

THERE'S NOTHING NEW UNDER THE SUN = Tất cả mọi chuyện đều đã hiện hữu trước đây cả rồi; làm sao có chuyện mới được.

TOO MANY COOKS SPOIL THE BROTH = “Lắm thầy thối ma.”

WHAT GOES AROUND, COMES AROUND =  Điều gì chúng ta nói hoặc làm ngày hôm nay sẽ trở lại với chúng ta trong tương lai, như một thứ “quả báo.” “Quả báo nhãn tiền” chăng?

WHEN IN ROME, DO AS THE ROMANS DO = “Nhập gia tùy tục.”

WHERE THERE'S A WILL, THERE'S A WAY = “Có chí thì nên.”

YOU WIN SOME, YOU LOSE SOME = Chúng ta không thể lúc nào cũng thắng. Câu này để an ủi những người nản chí khi thua cuộc, theo kiểu “thua keo này, ta bày keo khác” trong ngôn ngữ chúng ta.

 Ý kiến, Phê bình xin gửi về: damtrungphap@khoahoc.net

Trở về Trang Chính