Thành kiến nông cạn cho rằng Đức ngữ chói tai, vụng về và nặng nề đã bị thi ca trữ tình Đức ngữ phản bác một cách hùng hồn bằng bản chất uyển chuyển, linh động, và đầy nhạc tính của nó. Chính bản chất này đã giúp thơ trữ tình Đức ngữ đi sâu vào di sản văn học nhân loại, qua một cơ duyên hy hữu: sự thăng hoa của loại thơ chan chứa tình cảm này xảy ra cùng lúc mà âm nhạc đang đi đến tột đỉnh tại Đức Quốc. Mối liên kết diệu kỳ giữa chữ nghĩa và âm điệu trong thế kỷ 18 và 19 đã tạo nên những bài ca bất hủ cho các danh tài âm nhạc Brahms, Schubert, và Schumann.  Trong bài viết này, tôi mời quý bạn đọc một vài bài hoặc đoạn thơ chan chứa tình người, trong đó --theo lời Hermann Hesse (giải Nobel văn chương 1946)-- các thi sĩ sẵn sàng „gọi tên từng con thú từng phiến đá với tất cả yêu thương“. Vì biết rõ „dịch là phản“, tôi mong quý bạn thông cảm cho rằng các câu chuyển sang tiếng Việt bằng thơ tự do, ngay bên dưới các đoạn thơ tiếng Đức, chỉ là một cố gắng đầy thiện chí mong diễn tả trung thực ý nghĩa các đoạn thơ tiếng Đức nguyên bản đó mà thôi.

            DU BIST WIE EINE BLUME (Em Như Một Đóa Hoa) là một tuyệt tác của Heinrich Heine (1797-1856). Bài thơ này đã được Robert Schumann phổ nhạc nên lại càng thêm lừng danh hoàn vũ. Nó phản ánh mối tình tuyệt vọng giữa thi nhân và một người bà con trong họ mang tên Amalie, xinh đẹp nhưng rất thực tế. Nàng làm ngơ Heinrich để đi lấy chồng giàu sang, gây ra một vết thương lòng dai dẳng cho nhà thơ. Khổ thay, nàng yêu kiều bao nhiêu thì chàng đau lòng bấy nhiêu:

Du bist wie eine Blume

So hold und schoen und rein;

Ich schau dich an, und Wehmut

Schleicht mir ins Herz hinein.

Em trông như đóa hoa tươi

Biết bao duyên dáng, yêu kiều, băng trinh;

Ngắm em, ta thấy khổ đau

Lén vào tâm thất thêm sầu lòng ta.

Tuyệt vọng nhưng lại là một người thua cuộc cao thượng, trong phần còn lại của bài thơ ấy Heinrich đã nguyện cầu Ơn Trên ban phước lành cho Amalie được mãi mãi là một đóa hoa rực rỡ làm đẹp cho đời. Người ta thường coi Heine là nhà thơ lớn sau cùng của trào lưu lãng mạn Đức đã có thể viết lên những bài thơ tráng lệ tiêu biểu nhất của thời điểm ấy. Chẳng hạn, bài thơ IM WUNDERSCHOENEN MONAT MAI (Trong Tháng Năm Rực Rỡ) của Heine cho người đọc thấy con người và thiên nhiên, vốn đã sẵn có những liên hệ mật thiết, cùng chợt bừng tỉnh khi mùa xuân trở lại:

Im wunderschoenen Monat Mai,

Als alle Knospen sprangen,

Da ist in meinem Herzen

Die Liebe aufgegangen.

Trong tháng Năm rực rỡ,

Khi muôn hoa đua nở,

Là lúc trong tim tôi

Tình yêu chợt bừng dậy.

Im wunderschoenen Monat Mai,

Als alle Voegel sangen,

Da hab' ich ihr gestanden

Mein Sehnen und Verlangen.

Trong tháng Năm rực rỡ,

Khi chim chóc vang ca,

Tôi cùng nàng thú thật

Lòng ham muốn của tôi.

            Chủ đề „carpe diem“ hoặc „xuân bất tái lai“ không thể thiếu trong thi ca trữ tình, và thi sĩ Ludwig Heinrich Christoph Hoelty (1748-1776) tài hoa mệnh yểu viết về  chủ đề này tài tình lắm, như thể có linh tính về cuộc đời ngắn ngủi của chính mình. Giỏi thần học và ưa suy tư về cuộc sống phù du, Hoelty mê say thiên nhiên, ái mộ tuổi trẻ, và ngợi ca tình ái. Nhưng cạnh niềm vui trong thơ Hoelty, người ta thấy lẩn quất đâu đây một thiên tai đang chờ, một Thần Chết đang lảng vảng. Trong bài LEBENSPFLICHTEN (Trách Nhiệm Cuộc Đời), giữa khung cảnh tráng lệ của mùa xuân Hoelty đưa ra cái chết bất ngờ của một chàng trai đang dồi dào sinh lực:

Heute huepft im Fruehlingstanz

Noch der frohe Knabe;

Morgen weht der Totenkranz

Schon auf seinem Grabe.

Hôm nay trong điệu xuân vũ

Chàng thanh niên còn nhẩy cao vòi vọi;

Ngày mai vòng hoa phúng điếu

Đã lất phất gió trên mộ chàng.

Nhưng từ cái nhìn thực tế đến cõi đời ngắn ngủi, Hoelty không buồn mà chỉ muốn xác định mục đích cuộc đời một cách giản dị và hợp lý: vì cái chết không thể tránh được, chúng ta hãy tận hưởng cuộc sống phù du ấy trong niềm vui của thiên nhiên, tình ái, và say sưa túy lúy:

Lasset keine Nachtigall

Unbehorcht verstummen,

Keine Bien im Fruehlingstal

Unbelauscht summen.

Chớ để họa mi nào

Líu lo không thính giả

Con ong nào trong thung lũng mùa xuân

Rì rào chẳng ai nghe.

Fuelt, so lang, es Gott erlaubt,

Kuss und suesse Trauben,

Bis der Tod, der alles raubt,

Kommt, sie euch zu rauben.

Hãy tận hưởng khi Thượng Đế còn cho phép,

Nụ hôn cùng những trái nho ngon,

Cho đến khi Thần Chết tham lam

Đến cướp hết những gì anh có.

            Thi nhân trữ tình lẫy lừng nhất trong văn học Đức phải là Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832). Bậc thiên tài hy hữu trong lịch sử loài người này đã thành công trong đủ mọi loại văn chương. Trong cõi thơ trữ tình của ông, nổi bật nhất là ngôn ngữ bình dị và cấu trúc ngữ pháp đơn sơ theo truyền thống dân ca. Trọn bài thơ GEFUNDEN (Tìm Thấy) dưới đây phản ánh vẹn toàn các đặc trưng đó:

Ich ging im Walde

So fuer mich hin,

Und nichts zu sehen,

Das war mein Sinn.

Tôi đi trong rừng,

Một mình cô quạnh,

Chẳng tìm kiếm chi,

Đó là chủ đích.

Im Schatten sah ich

Ein Bluemenchen stehn,

Wie Sterne leuchtend,

Wie Aeuglein schoen.

Bỗng trong bóng rợp

Ló rạng nụ hoa

Long lanh như sao

Đẹp đôi mắt hiền.

Ich wollt' es brechen,

Da sagt' es fein:

Soll ich zum Welken

Gebrochen sein?

Tôi muốn hái hoa,

Nhưng hoa khẽ nói:

Hoa sao khỏi héo

Nếu bị lìa cành?

Ich grub's mit allen

Den Wuerzlein aus,

Zum Garten trug ich's

Am huebschen Haus.

Tôi đào tất cả

Rễ nhỏ cây hoa,

Mang về vườn cây

Bên nhà đẹp đẽ.

Und pflanzt' es wieder

Am stillen Ort;

Nun zweigt es immer

Und blueht so fort.

Tôi trồng lại hoa

Trong góc vườn vắng:

Giờ đây cây lớn

Mãi mãi nở hoa.

Cái cây hoa tươi tốt mà lại biết nói tiếng Đức rất có duyên trong bài thơ hiền hòa chan chứa ân tình nêu trên chính là nàng Christiane Vulpius, một thanh nữ đẹp cả người lẫn nết mà thi nhân đã bất ngờ „tìm thấy“ và mang về nhà làm bạn đời đấy!

            Một nhà thơ vô cùng ái mộ Goethe là Jakob Michael Reinhold Lenz (1751-1792). Lenz bắt chước cả lối sống lẫn phong cách làm thơ của Goethe. Nhiều bài của Lenz giống thơ Goethe đến nỗi người đương thời không thể phân biệt nổi. Bài thơ thống thiết WO BIST DU ITZT? (Em Ở Đâu Bây Giờ?) mà hai đoạn được trích dẫn dưới đây cho thấy thêm vài chi tiết thú vị. Lenz làm bài này để tặng Friedericke Brion, một phụ nữ mà thi nhân đang choáng váng say mê. Friedericke cũng đã là nguồn cảm hứng dạt dào một năm trước đó cho các bài thơ tình nồng nàn nhất của Goethe!  Chắc hẳn Lenz đã làm bài thơ đó trong lúc nhớ nàng đến tái tê, viết ra những câu không gò bó, chất ngất đắm say riêng tư, rập theo khuôn mẫu những bài thơ trữ tình ban đầu của Goethe. Có lẽ chỉ những ai đã có kinh nghiệm với sự kiện  người yêu mình tự nhiên biệt tích tăm hơi mới có thể hiểu thấu nỗi đau lòng của Lenz lúc đó:

Wo bist du itzt, mein unvergesslich Maedchen,

Wo singst du itzt?

Wo lacht die Flur, wo triumphiert das Staedtchen,

Das dich besitzt?

Em ở đâu bây giờ, hỡi cô em muốn quên càng nhớ,

Em đang ca hát nơi nao?

Cánh đồng nào đang cười, tỉnh lẻ nào đang chiến thắng

Vì có em?

Seit du entfernt, will keine Sonne scheinen,

Und es vereint

Der Himmel sich, dir zaertlich nachzuweinen,

Mit deinem Freund.

Từ ngày em đi, không mặt trời nào chiếu sáng,

Mà chỉ có sự kết hợp

Để khóc nhớ thương em, giữa trời cao thăm thẳm,

Và người bạn này của em.

            Bài thơ trữ tình tiếng Đức mà tôi cho là thấm thía nhất mang tên DER WIRTIN TOECHTERLEIN (Con Gái Nhỏ Bà Chủ Quán) của Ludwig Uhland (1787-1862) sẽ kết thúc bài viết này. Nhiều  thơ của Uhland đã nghiễm nhiên trở thành dân ca thực sự của dân tộc Đức. Bài dân ca nổi tiếng này của Uhland có nhiều yếu tố bất ngờ rất độc đáo trong nội dung. Vô số người đọc hoặc nghe bài ca này đã phải hoe con mắt, kể cả tôi trong đó:

Es zogen drei Bursche wohl ueber den Rhein;

Bei einer Frau Wirtin, da kehrten sie ein:

„Frau Wirtin, hat Sie gut Bier und Wein?

Wo hat Sie Ihr schoenes Toechterlein?“

Ba chàng trai một bữa vượt sông Rhein;

Họ ghé thăm một bà chủ quán:

„Bà chủ quán ơi, bà có rượu ngon đấy chứ?

Và cô ái nữ yêu kiều của bà đâu?“

Und als sie traten zur Kammer hinein,

Da lag sie in einem schwarzen Schrein.

Rồi khi ghé vô nhà trong,

Họ thấy cô nằm trong chiếc quan tài đen.

Der erste, der schlug den Schleier zurueck

Und schaute sie an mit traurigem Blick:

„Ach! Lebtest du noch, du schoene Maid,

Ich wuerde dich lieben von dieser Zeit.“

Chàng thứ nhất lật tấm khăn che mặt nàng

Và ngắm nàng qua tia mắt khổ đau:

„Hỡi em xinh, nếu em còn sống,

Anh sẽ yêu em mãi từ đây.“

Der zweite deckte den Schleier zu

Und kehrte sich ab und weinte dazu:

„Ach! Dass du liegst auf den Totenbahr!

Ich hab' dich geliebt so manches Jahr.“

Chàng thứ hai lật tấm khăn che mặt nàng

Rồi quay lưng, lệ rơi lã chã:

„Hỡi em nằm trong quan tài lạnh,

Anh đã yêu em suốt mấy năm rồi.“

Der dritte hub ihn wieder sogleich

Und kuesste sie an den Mund so bleich:

„Dich liebt' ich immer, dich lieb' ich noch heut'

Und werde ich lieben in Ewigkeit.“

Chàng thứ ba bước tới lật khăn lên

Và hôn miệng nàng đã xanh xao vàng vọt:

„Anh đã luôn yêu em, còn yêu em hôm nay

Và sẽ yêu em đến tận ngàn thu.“

 GS  Đàm Trung Pháp

Trở về Trang Chính