Nguyễn Du đã đi con đường nào để mình không thể nào vào thăm chùa Thiên Thai, ngôi chùa mà hơn một lần ông đã được bước chân đến bởi vì vướng phải một con sông nhỏ nên chỉ đứng ngậm ngùi ngắm cảnh chùa vùi trong đám lá vàng mùa thu.

Hình ảnh ngôi cổ tự đẹp lạ lùng trong bài thơ thất ngôn tuyệt tác bằng chữ Hán của ông

Bài “Vọng Thiên Thai Tự”

Thiên Thai sơn tại đế thành đông
Cách nhất điều giang tự bất thông.
Cổ tự thu mai hoàng diệp lý
Tiên triều tăng lão bạch vân trung
Khả liên bạch phát cung khu dịch
Bất dữ thanh sơn tương thủy chung.
Ký đắc niên tiền tằng nhất đáo
Cảnh Hưng do quải cựu thời trung

Núi Thiên Thai ở phía đông hoàng thành
Cách một dòng sông nhỏ dường như không đến được
Mùa Thu, chùa cổ như vùi trong lá vàng
Vị sư triều trước già trong mây trắng
Khá thương mình đầu bạc rồi vẫn phải chịu để người sai khiến
Không cùng với núi xanh giữ được niềm thuỷ chung.
Nhớ năm trước ta từng một lần đến đây
Còn thấy có treo quả chuông đúc thời Cảnh Hưng ngày xưa 

Cách đây trên 200 năm khi vua Gia Long lập quốc, đã chọn đất Phú Xuân để xây dựng kinh đô, mặt trước kinh thành Huế hứơng về phía Nam. Núi Ngự Bình là một bình phong che chắn, xa hơn một chút là vùng núi Ngũ Phong – Thiên Thai phía đông nam, chùa Thiên Thai nằm trong dãy núi này. Hiện nay chùa còn gọi là chùa Thuyền Tôn nằm cách kinh thành Huế khoảng 7-8 Km. Đứng trên núi Ngự Bình có thể định vị đỉnh núi Thiên Thai và các hòn núi đá bên cạnh.

Năm 1804 Nguyễn Du lấy cớ đau ốm, bệnh tật mà xin từ quan, nhưng chỉ một tháng sau ông nhận được chỉ của vua Gia Long triệu vào kinh giữ chức Đông Các đại học sĩ. Trong khoảng thời gian làm quan ở kinh đô năm 1805, ông đã làm tập Nam Trung tạp ngâm gồm có 40 bài thơ bằng chữ Hán nhưng chỉ có 8 bài về Phú Xuân. Bài Vọng Thiên Thai Tự là một trong số bài hay trong Nam Trung tạp ngâm.

Ngũ Phong, Thiên Thai, núi Bân, Trúc Lâm, Thiên An Vạn Niên, đồi Dương Xuân, Thành Lồi, Long Thọ, Linh Mụ … là những ngọn núi thấp dần của dãy Trường Sơn và cách đây 2 – 3 trăm năm, những ngọn núi này nằm gọn thỏm trong rừng già của núi rừng Trường Sơn, bìa rừng trải dài đến vùng đầm phá Tam Giang Cầu Hai.

            Con đường Thiên Lý chạy giữa chân các ngọn núi Trường Sơn và vùng đầm phá trong một vùng đồng bằng rất hẹp của khu vực này, đường thiên lý ngày xưa có thể là con đường hỏa xa và một vài đoạn quốc lộ A1 hiện nay.

Thiền Sư Liễu Quán là tổ khai sơn ngôi cổ tự này, Người từ phủ Phú Yên đi theo thuyền buôn ra Thuận Hóa vào năm 1690, khai sơn một thảo am ở chân núi Thiên Thai năm 1708. Thảo am sau này được gọi là Thiên Thai Nội. Trong Đại Nam Nhất Thống Chí quyển 2, trang 126 mô tả ngọn núi này như sau: Núi Thiên Thai ở phía tây bắc huyện Hương Thủy hình thế cao vót, phía tây trông ra cánh đồng bằng, cạnh núi có chùa, gọi là chùa Thiên Thai Nội (Thuyền tôn), ngọn núi vòng quanh ôm chầu vào chùa, phong cảnh tuyệt đẹp… " trang 203 ghi "Chùa Thiên Thai nội ở xã Dương Xuân có tên nữa là Thuyền Tôn (Thiền Tông). Tương truyền do Liễu Quán hòa thượng dựng dựa vào núi, trông ra đồng bằng, phong cảnh cũng đẹp…"

Trước bảo tháp của ngài Liễu Quán về hướng tây, ngày xưa có một con sông nhỏ và con sông này đã được khắc trên câu đối hiện nay còn lại dấu tích trên cổng tam quan “Tiếng linh báu ngân dài cùng dòng nước lục trước cửa chảy hoài không dứt; Pháp thân lộng y nhiên bất động ngắm núi xanh và đã được Nguyễn tiên sinh gọi là Điều Giang

Nguyễn Du đã viết:

Thiên Thai sơn tại đế thành đông
Cách nhất điều giang tự bất thông.
Cổ tự thu mai hoàng diệp lý
Tiên triều tăng lão bạch vân trung

      Nguyễn Du đã nhìn thấy ngôi cổ tự ẩn hiện thấp thoáng trong đám lá vàng của mùa thu khi đứng bên này sông, con sông mà tầm nhìn từ bên này sang bên kia sông không quá xa để Nguyễn Du mô tả cảnh chùa.

Ba trăm năm trước núi rừng Thiên thai đầy cọp dữ với những cây cao cổ thụ với những tàng thông bạt ngàn, khu rừng rậm ở đây là phần đất bìa của dãy Trường Sơn.

Khi khảo sát trên thực địa và tái tạo vùng địa lý với các dữ kiện cách đây hơn 200 trên máy tính, chúng tôi thấy

Để đến chùa Thiên Thai chỉ có 2 lối đi

Theo con đường Thiên Lý thì chỉ cần rẽ trái đi men theo chân núi Thần Phù (Giạ Lê) lên hướng bắc hoặc từ ngã ba Ngự Bình – Núi Bân về hướng Nam cũng vài Km là có thể vào chùa Thiên Thai

Theo hướng từ Long Thọ qua Trúc Lâm Thiên An tức là đi theo hướng Tây – Đông thì sẽ gặp sông mà Nguyễn Du gọi Điều Giang

Như vậy thì lần thứ nhất nhà đại thi hào đi chùa Thiên Thai bằng đường Thiên Lý và lần thứ hai theo phỏng đoán thì Nguyễn Du đã đi theo hướng Tây Đông tức là đi từ Thiên An về nên không thể sang sông

NHỚ CHÙA THIÊN THAI

(Bản dịch thơ của Tô Kiều Ngân)

Thiên Thai chùa dựng phía thành Đông
Khó đến vì chưng cách bức sông
Thu mới lá vàng che cổ tự
Triều xưa mấy trắng lão sư ông
Thương ta đầu bạc còn đeo nợ
Chẳng được cùng non vẹn thủy chung
Nhớ lại một lần ta đến đó
Cảnh Hưng còn thấy quả chuông đồng

Bác Sĩ Hồ Đắc Duy

Tháng 2 năm 2008

 Trở về Trang Chính