Bệnh Tương tư là bệnh gì ?

Nhà thơ Nguyễn Bính đã tâm sự

Nắng mưa là bệnh của trời

Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng

Còn người xưa lại cho rằng

Hơi men chưa nhắp đã say

Như xông mùi nhớ như gây giọng tình

Để rồi :           

Vui xuân chung cả một trời

Sầu xuân riêng nặng một người tương tư

Từ ngữ mal d'amour hay love sick của tây phương không diễn tả hết cái cốt lõi bệnh tương tư trong văn hóa Việt Nam và Đông phương. Tương tư được hiểu như là một stress ở vào giai đoạn thứ ba, đó là một sự tưởng nhớ quay quắt, ray rứt bồn chồn, một tâm trạng lo lắng không yên, một loại tình yêu đơn phương, một nỗi đam mê kéo dài vô vọng bồng bềnh trong tâm tưởng. Tất cả đẩy dần người bệnh vào một tình trạng suy nhược thể chất, rối loạn các chức năng tâm sinh lý làm cho thân thể xác xơ gầy còm, mòn mõi, tiều tụy và…

Nhân vật chính trong truyện Phan Trần đã mắc phải căn bệnh này

Phan Trần là truyện một thời bị lên án, lấy sự tích ở bên Tàu, về đời nhà Tống (1126-1147). Truyện như sau : "Phan Công, Trần Công cùng bằng tuổi nhau, cùng học một thầy, cùng đỗ một khoa, cùng làm quan một triều. Khi hai phu nhân mang thai cùng trong một thời gian, hai gia đình bèn đính ước với nhau: hễ một bên sinh con trai, một bên sinh con gái, thì gả con cho nhau. Họ Trần đưa trâm ngọc, họ Phan đưa quạt ngà làm vật đính hôn. Quả nhiên họ Phan sinh con trai đặt tên là Phan Tất Chánh (tức Phan Sinh), họ Trần sinh con gái, đặt tên là Trần Kiều Liên.

Phan Sinh vâng lời phụ thân đi thi Hương đỗ Giải Nguyên, báo tin về rồi lên Kinh thi Hội, nhưng chẳng may thi hỏng, chàng ở lại để chờ khoa sau .

Trần Công chết. Tại Đàm Châu có giặc, Kiều Liên cùng mẹ chạy loạn, mẹ con lạc nhau mỗi người một ngã, nàng gặp người họ Trương đưa đến tu tại một cửa chùa ở Kim Lăng lấy pháp danh là Diệu Thường.

Phan  Sinh du học tại Thành đô, sực nhớ có người cô tu ở Kim Lăng bèn đến thăm cô, lưu ở lại chùa đọc sách. Phan Sinh thấy Diệu Thường "tầm thước trẻ trung" thì phải lòng, mượn bà vãi là Hương Công làm mối. Diệu Thường cự tuyệt, chàng thất vọng thành ra ốm tương tư. 

Phan Sinh ốm nặng, được Diệu Thường vì nể lời sư phụ tới hỏi thăm, thì bệnh của Phan sinh mười phần bỗng khỏi đến chín. Mấy hôm sau, chàng ôm bệnh đến gõ cửa phòng Kiều Liên xin vào tạ ơn. Qua mấy lời trao đổi và đem trâm, quạt ra so sánh, hai bên nhận được nhau. Nhưng vẫn giữ kín nên ở chùa không ai biết.

Khoa thi ấy, Phan Sinh đỗ Thám Hoa. Đem thực tình bạch với sư cô. Sư cô khuyên nên làm hôn lễ tại nhà họ Trương rồi hai vợ chồng cùng nhau về vinh qui bái tổ.

Còn truyện Song Tinh Bất Dạ

Song Tinh là tên của một người học trò quê ở Thục Xuyên, có hiệu Bất Dạ, con nuôi của quan Ngự Sử Giám Hồ.

 Chàng được cha nuôi giúp đỡ ăn học. Nơi đây Song Tinh cảm tài và yêu Nhụy Châu, con gái của quan Ngự Sử. Hai bên bộc lộ tình ý nhưng không dám nói ra vì ngại trái với đạo lý. Tình yêu quá nặng, Song Tinh mang bịnh tương tư, Giang Giám Hồ phải hứa gả Nhụy Châu cho, từ đó chàng mới thuyên giảm bịnh tình.

Sau khi lành bệnh, Song Tinh lên đường ứng thí, đậu trạng nguyên. Quan Phò Mã Đồ Công ý muốn gả con gái của ông cho, Song Tinh từ chối viện cớ mình đã có nơi đính ước. Đỗ phò mã giận lắm, nhân có giặc ở biên cương, ông ta tâu vua cho Song Tinh đi dẹp giặc Phiên.

            Ở nhà, Hách Nhược Sinh là công tử con của Hách Nguyên Nhung nghe đồn sắc đẹp nghiêng nước nghiêng thành của Nhụy Châu, nhờ người mai mối cầu thân nhưng bị quan Ngự Sử cự tuyệt. Hách Nhược Sinh để tâm thù oán. Nhân có lệnh của Hoàng đế tuyển cung phi vào đầu tiết xuân thiên, Nhược Sinh giới thiệu Nhụy Châu tiến cung.

Trước khi lên đường về kinh đô, nàng căn dặn mọi điều với cha mẹ và trên đường đi, Nhụy châu gieo mình xuống sông tự vẫn nhưng lại được cứu thoát và đưa về nhà ở với Song bà.

Dẹp giặc xong trở về, Song Tinh mới biết Nhụy Châu đã chết nên buồn bã. Khi trở về quê nhà, chàng trải qua biết bao nhiêu thăng trầm trắc trở, cuối cùng chàng gặp lại được Nhụy Châu

Nguyễn Hữu Hào tác giả truyện Song Tinh thuộc gia đình võ tướng, cha ông là Chiêu Vũ Hầu Nguyễn Hữu Dật (1604-1681), anh, Nguyễn Hữu Cảnh, người khai sinh đất Saigòn.

Năm Giáp Thân (1704), ông được bổ Trấn Thủ Quảng Bình. Ông sáng tác truyện "Song Tinh Bất Dạ" bằng chữ Nôm trong thời gian  này.

Song Tinh Bất Dạ ra đời cách đây 300 năm, nó có trước Truyện Kiều 100 năm và Lục Vân Tiên 150 năm.

 Nhiều tác phẩm về sau này đều bị ảnh hưởng ít nhiều hai tác phẩm nói trên.

Bây giờ xem diễn biến bệnh tương tư của hai nhân vật này ra sao

Một cú sốc trước sắc đẹp của Nhụy Châu làm Bất Dạ ngây ngất:

Dày dày da ngọc tuyết ken

                        Mày nga khói đượm, tóc tiên mây lồng

Gót sen đua nở bạch hồng

Sáng ngời mắt phượng tình hong má hồng

Nàng đi bước ngọc đầu lê

Áo hừng màu thắm, quần lè thức xanh

Xạ hương duồng gió đưa thanh

Rung tay hoàn bội, rỡ mình trân châu

Cuộc hội ngộ đã để lại một ấn tượng khó quên giữa hai người

Nỗi riêng hai dạ bỗng in một lòng

Hoặc :       Tương tư từ kết hai lòng

Kẻ chờ cá dảy, người trông chim truyền

Bất Dạ ngày mong đêm nhớ, học hành trở nên biếng nhác, thân xác ngày càng bạc nhược, tâm tư ủ dột. Chàng bắt đầu rơi vào tình trạng của một người mắc bệnh tương tư

                        Tưởng thôi nỗi trận tương tư

Giấc mai phảng phất, hồn trưa mơ màng

Bên màn ngọc ỷ ghế nương

Như (Mỉa) đường nửa tỉnh , như (Mỉa) đường nửa say

Rồi đến một lúc Bất Dạ rơi vào tình trang hôn mê

A hoàn vào chốn Hoa đình

Thấy Sinh bất tỉnh như (Mỉa) đường thương phong

Mẹ của Nhụy Châu thấy bệnh tình của Bất Dạ càng ngày càng trở nên trầm trọng

Phu nhân từ thấy bệnh tình

Ngày hằng thêm nặng, tâm tình chẳng an

Đứng ngồi luống những bàng hoàng

Kim tiền đã xủ, linh đan lại cầu

Những dè quỉ mị làm âu

Nào hay là nỗi, con sầu vì con

Mấy tài quốc thủ danh đồn

                        Vượt bờ tìm hỏi bôn chôn rước ngừa

Còn trong Phan Trần thì cái nhan sắc của Trần Kiều Liên, cái duyên dáng mặn mà, cái tài hoa của nàng đã làm mê mệt Phan sinh, cái sắc đẹp đó đã hớp hồn chàng trai si tình.

Nhác trông ra mái lầu tây

Phan sinh đã thấy nàng.

            Thẩn thơ trước dãy hành lang

            Vịn cành biếc, hái hoa vàng, làm thinh.

Xa xa phảng phất dạng hình,

Đến gần ướm hỏi khách thơ một lời

Từ dạo đó, Phan sinh đã đêm ngày tơ tưởng đến giai nhân

                        Kể từ đến cảnh bồng lai

                        Mới hay đã trộm thấy người tiên cung.

Hay

                        Chẳng tơ mà dễ rối lòng trần duyên.

                        Chiêm bao lẩn quẩn ở bên giảng đình

Một chút bâng khuâng  mơ hồ như sương bay còn đọng lại trong tâm trí chàng khi ni cô

                        Vội vàng khép bức rèm mây,

Ngoài hiên còn chút hương bay với chàng.

Chàng trở về liêu phòng với tình yêu đơn phương, với nỗi dày vò ray rức không nguôi.

Thời gian và nỗi nhớ nhung đã gặm nhấm, sói mòn tâm hồn và thể xác của chàng thư sinh. Chàng đã nhuốm bệnh cái bệnh mà “Nắng mưa là bệnh của trời, tương tư là bệnh của tôi yêu nàng"

Bói ra thì quẻ Phong san

Động hào thiếu nữ, ai bàn cho ra.

Bệnh tương tư cũng nực cười,

Dễ phương ngũ tích, dễ bài bát trân,

Bùa nào giảm, thuốc nào dằn,

Dược sư ngàn nỗi, Lão quân khôn điều

Có chăng liên nhục, liên kiều

Dùng thang đồng nữ mới tiêu bệnh chàng.

Có 3% nhân vật chính trong 100 truyện thuộc loại văn học cổ điển nước ta bị bệnh tương tư thuộc loại trầm kha khó chữa trị, nếu không gặp được người yêu e là vong mạng như Tú Uyên trong Bích Câu Kỳ Ngộ, Trương Chi Mỵ Nương, Hàn Mạc Tử và Thương Thương, Phạm Thái – Trương Quỳnh Như (mối tình đã giúp Phạm Thái viết nên thiên Sơ Kính Tân Trang lưu danh trong văn học sử), …

Tương tư không phải là một bệnh thực thể. Nguyên nhân của nó là sự nhớ nhung mòn mỏi quay quắt, ray rức bồn chồn, một tâm trạng lo lắng không yên, một nỗi đam mê kéo dài vô vọng.

Bệnh Tương tư đã đi vào văn học nghệ thuật. Trong ca Huế, có một khúc điệu được đặt tên Tương Tư Khúc. Tương truyền người sáng tác là nhạc sỹ Bửu Bác. Nghe Ngọc Lan ca bài Tương Tư Khúc mới cảm nhận khúc nhạc nó não nề ra làm sao ( * )

Bệnh Tương tư được xem như một loại stress

Stress theo Y Học hiện đại, người ta chia stress ra làm ba giai đoạn, ỡ mỗi giai đoạn có những diễn biến khác nhau. Việc điều trị sớm khi mới phát hiện sẽ tránh được những hậu quả, những chấn thương tâm lý tai hại.

Giai đoạn báo động đó là sự lo lắng, cảm giác bất an, hồi hộp, tim đập nhanh, tăng nhịp thở, tăng huyết áp sẽ làm thay đổi tâm lý và lối sống. Bệnh nhân sẽ cố tìm cách vượt qua tình trạng này và nếu không được thì nó sẽ sang giai đoạn chống đỡ, lúc này thì lo lắng và tuyệt vọng trở thành một nỗi ám ảnh. Dần dà sẽ làm cho bênh nhân suy nhược tinh thần lẫn thể chất, người ta thường gọi giai đoạn này là ốm tương tư

Cuối cùng là giai đoạn stress bệnh lý đồng nghĩa với bệnh tương tư. Các rối loạn tâm thần, rối loạn cơ thể và tập tính xuất hiện hoặc cấp diễn hoặc tạm thời, hoặc nhẹ  hoặc kéo dài suy kiệt và có thể đưa đến tử vong bởi các bệnh cơ hội khác.

Bệnh Tương Tư chỉ điều trị được khi giải toả ức chế của bệnh nhân.

Và căn bệnh tương tư chỉ thuyên giảm mà thôi khi bệnh nhân được gặp mặt người yêu như  Mỵ nương găp Trương Chi, như Tú Uyên gặp Giáng Kiều, như Phan sinh gặp Diệu Thường…

Mạch sầu phủi hết nỗi sầu lâng lâng

Thanh vân nhẹ gót vui mừng

Lặng xem khí sắc lại hừng hơn xưa

Hay là

Bên tai nghe tiếng nàng gần.

Mười phần phiền não, chín phần đổ sông.

Y Học hiện đại cho rằng, nếu coi stress như là bất kỳ nhân tố nào đe dọa đến sức khỏe cơ thể, hay có tác động có hại đến các chức năng của cơ thể như bị tổn thương, tình trạng lo âu. Bị stress liên tục, cơ thể sẽ đề kháng lại bằng các phản ứng sinh học nhằm bảo sự vệ sự sống của mình. Những phản ứng sinh lý này bao gồm các kích thích tố như Cortisol, Catecholamine, Renine, hormone somatotrope và đặc biệt là có sự gia tăng Prolactin mà người ta gọi chúng là những kích thích tố của stress (hormone de stress), kích thích tố stress dần dà sẽ làm rối loạn đáng kể vô số những chức năng sinh lý, kéo theo sự sa sút trầm trọng về tâm lý, làm xáo trộn hệ thống miễn dịch, hệ thống thần kinh giao cảm và đối giao cảm.

Bệnh lý của Phan sinh và Bất Dạ là trường hợp khá điển hình của một người mắc bệnh tương tư

BS HỒ DẮC DUY

Email :  hodacduy@saigonnet.vn

Website : http://angelfire.com/ks/hodacduy 

 Trở về Trang Chính