Có một số thân hữu email lại hỏi là nên lưu trữ tài liệu như hình ảnh, nhạc, thơ từ, email, bài viết… vào nơi nào và an toàn đến mức nào. Làm sao giữ cho không mất trong một thời gian lâu dài sau nầy. Trong bài dưới đây tôi xin nói về các thứ trí nhớ (memory) của computer, nói tổng quát là các thứ data storage của computer như hard disk, RAM, floppy disk, CD-ROOM, DVD-ROOM, Flash Memory, USB flash drive… về công dụng, đặc tính, độ bền, giá cả của chúng. Sau cùng nói thêm về việc lưu trữ data lâu dài cho cho cháu chít sau nầy. Để trả lời chung tôi viết bài nầy theo lối xưa nay là dùng những từ ngữ dễ hiểu, “không trường ốc”, mong giải đáp và giúp được qúi bạn phần nào.

 

Như quí bạn biết computer chỉ biết đếm đến số 2 thôi. Tức là số đếm của nó sẽ là 0 và 1. Ngoài ra nó không biết số hay biết chữ gì khác hơn. Hình ảnh, âm nhạc, thơ từ… các bạn ghi vào computer dưới dạng một file, được computer biến đổi thành một chuổi 0 và 1 và ghi vào “trí nhớ”. Nó ghi nhớ theo kiểu tương tợ như barcode trên nhãn hiệu ghi giá tiền các món hàng hoá hay thực phẫm trong các siêu thị, tức là vạch đậm vạch lợt. Kéo cái nhãn qua máy đọc là nó biết được ngay món hàng tên gì giá bao nhiêu. Do vậy với máy computer ngày xa xưa, data được lưu trữ bằng thẻ đụt lỗ. Trên một băng giấy nơi nào có lỗ là số 1, không có lỗ là số 0. Sau phiếu đụt lỗ, computer lưu trữ data vào băng từ. Tôi mua cái computer đầu tiên của hảng Atari, programs và games được ghi vào băng từ giống như băng giống như băng cassette. Bài viết đánh máy xong cũng được ghi vào đó, chẳng bào đãm khi cần là sẽ đọc lại được. Thời gian sau thì computer ghi data vào dĩa từ gọi là floppy disk. Dĩa từ đầu tiên lớn 8”, cở cái dĩa bàn, cái floppy drive to khổng lồ, nặng cả 2kg. Sau đó thì dĩa floppy nhỏ lại là 5.25”, cở cái compact disc. Dĩa từ 8” và 5.25”chứa trong cái bao mềm cho nên mới có tên là floppy. Sau dĩa 5.25”là 3.5”, hiện còn xài, nằm trong võ cứng. Thưa quí vị còn nhiều chi tiết lắm, nhưng tôi chỉ nói qua về lịch sử một chút thôi. So với cái CD hay DVD thì sức chứa của các dĩa nói trên chỉ như là giọt nước trong một cái ao. Một floppy disk 3.5” hiện đang còn xài, chứa 1.44MB, tức chứa đủ chữ cho 2 hay 3 quyển sách dầy. Một CD chứa 700MB, tức bằng 486 cái floppy 3.5”. Một cái DVD single layer chứa 4700MB, tương đương với 3264 cái floppy. Và cái DVD double layer tương đương với 6527 cái floppy 3, 5”. Tất cả những thứ nói trên được gọi tên chung là removable storage, hay external storage. Qúi bạn nhớ cho rằng đề tài quá rộng, nếu tôi vô chi tiết thì ngay như một cái floppy disc cũng tốn tới một quyển sách nói về nó rồi. Tôi chỉ nói tới công dụng thực tế thôi. Còn vài thứ storage khác thí dụ như magneto-optical disk (MO) tôi bỏ qua.

 

Trước khi đi xa hơn nữa tôi xin lưu ý quí vị là các thứ data storage nầy không bền, và đừng tin chúng. Floppy mọi loại sẽ không đọc được (mất data) trong vòng chừng 5 tới 10 năm. CD (writable) mất data trong chừng đó thời gian, tuy rằng theo lý thuyết là nó có thể đọc lại được trong vòng 50 năm. Quí vị nên biết là data ghi vào CD ở mặt trên, mặt dán nhản, bên dưới lớp nhôm trắng. Lớp nhôm nầy dễ tróc ra lắm, một vật nhọn đụng nhẹ vô là trầy ngay. Chỉ cần một vết trầy cở sợi tóc, là mất đata. Các bạn lấy một cái CD test thử biết liền. Riêng DVD (writable) thì bền hơn, vì data được viết vào bên giửa hai lớp plastic kẹp hai bên. Tuy nhiên vì cả hai DVD va CD đều dùng màu organic để ghi data, mà quí vị biết là màu organic sau một thời gian sẽ biến đổi hoá tính, người ta cho là chừng 70 năm là hết đọc được. Một diều nữa là dầu cho DVD không hư, chừng 20 năm sau hết còn máy móc dùng đề đọc lại nó. Quí bạn có thấy máy đọc phiếu đụt lỗ hay floppy drive đọc dĩa 8” hiện giờ không, ngay như floppy đọc dĩa 5.25”cũng không thấy nữa, đó chỉ mới cách 15 năm nay thôi. Vậy thì hình ảnh, thơ từ movie đang chứa trong DVD hay CD hiện giờ làm sao giữ được lâu dài. Câu trả lời thật giản dị và lúc nào cũng đúng, là khi có một removable storage nào mới phát minh, được xài rộng rãi thì quí vị copy data qua media mới. Nhớ là dùng loại nào được xài rộng rãi nghe, thí dụ ZIP drive của hảng Iomega hiện giờ mất tăm rồi, Bạn nào có data trong ZIP disk nhớ sang qua thứ media khác liền đi. Ngày nào đó cái ZIP drive của qúi bạn chết thì hết đọc được data. Cũng nằm trong nhóm removable storage nầy phải kể thêm là USB flash drive. Nó nhỏ như ngón tay, gắn vào USB port của computer. Sức chứa của nó tùy giá tiền, lớn tới 1GB giá chừng trên $70 (Sony Microvault flash drive), chứa 128MB giá khoảng $15 tới $20. Flash memory khá bền, bền hơn tất cả các loại disc vừa kể bên trên. Flash memory chứa data dưới dạng solide state. Các memory card của máy digital camera cũng nằm trong nhóm nầy. Nếu qúi bạn bỏ quên nó trong túi áo, bỏ áo vào máy giặt, sau đó xấy khô, lấy ra vẫn đọc được như thường

 

Computer cũng giống con người có nó có hai thứ trí nhớ: một thứ là ngắn hạn gọi là RAM, (Random Access Memory) và dài hạn là hard disk (còn gọi là fixed disk, vì vậy có lúc trong nước dịch là dĩa cứng). Xin quí vị nhà nghề, đừng có tay vịn chồng sách tay bụm miệng cười, để tôi viết sao cho bà con cùng hiểu là hay rồi. RAM là loại solide state memory. Máy computer ngày nay chạy Windows XP phải có tối thiểu là 128MB RAM (giá hiện giờ chừng $15). Nhiều máy có tới 1GB (1000MB) RAM (giá khoảng $100), hay nhiều hơn nữa. RAM là loại memory “tạm thời” nhanh hơn hết trong computer, máy thiếu RAM thì computer phải mượn hard disk làm thành RAM chứa dữ kiện tạm thời trong lúc “tính toán”. Hard disk ghi và đọc data chậm hơn RAM nhiều lắm, do vậy máy chạy chậm hẳn lại khi quí vị run nhiều programs cùng lúc. Thí dụ vừa run Photoshop, vừa run MsWord, vừa run Nero để burn một cái DVD. Số lượng RAM càng lớn máy càng chạy nhanh. Có nhiều người lầm RAM và speed của computer. RAM dùng để chứa data tạm thời tính bằng MB, còn speed là sự tính toán nhanh nhẹn của CPU (Central Processor Unit) tính bằng MHz hay GHz (giga Hertz=1000 mega-Hertz). CPU là một cái chip thường vuông vức chừng 1” mỗi chiều, cũng có khi nhỏ hơn, chứa chừng ít chục triệu cái transitors trong đó và là đầu não của cái computer. CPU càng nhanh càng đắt tiền. Thí dụ cái CPU vận 1.6GHz giá chừng $30, còn chạy 3.2GHz giá trên $120. Khi quí vị tắt máy các dữ kiện trong RAM đều bị xoá hết. Thí dụ quí vị dùng Notepad đánh chừng vài trang thơ từ, lở mất điện trang đang đánh đi đứt. Nếu sau khi đánh được 1 trang quí vị click save, đặt cho nó cái tên. Đánh thêm trang nửa chưa kịp save, dầu mất điện, thì cũng chỉ mất trang sau, trang đầu vẫn còn trong hard disk . Save là ghi vào hard disk, và nó còn trong đó cho tới khi quí vị delete, hay hard disk bị hư đi. Tóm lại nếu có RAM nhiều thì computer chạy nhanh hơn một chút, thông thường dùng trong email hay internet thì 250MB là đủ, nếu chạy thêm nhiều programs như edit movie, edit nhạc, edit ảnh thì có lẽ 512MB RAM là con số lý tưởng. Về hình dạng, RAM hiện nay nằm dưới dạng một cái thẻ dài cở ngón tay dẹp, gắn vào motherboard. Hình bên trên là hai thẻ RAM thế hệ trước, hiện giờ hình dạng cũng tương tợ như vậy, chỉ khác số.

 

 

Bây giờ sang tới loại memory quan trọng nhất và lớn nhất của cái computer, đó là hard disk . Về hình dáng hard disk có hình vuông dài như quyển sách bìa cứng cầm tay. Bên trong là mấy cái disk bằng nhôm tráng lớp “từ tính” quay 7200 vòng 1 phút. Đầu ghi và đọc nằm cách mặt disc chừng 1 micron (1 phần triệu của 1 mét) hay nhỏ hơn. Với vận tốc và khoảng cách nầy người ta ví nó như chiếc máy bay phản lực bay hết tốc độ và cách mặt đất vài cm (quí vị làm siêng tính thử coi). Do vậy hard disk ngày xưa rất dễ hư, dễ đến nổi cái computer đang chạy mà chúng ta di chuyển nó chừng 1 mét là hard disk crash ngay. Chữ crash có nghĩ là đầu máy chạm vào mặt disc, làm trầy đi một chút xíu. Và cái chút xíu nầy nằm ngay chỗ nghiệt là hết đọc, mất hết trơn. Hard disk ngày nay bền hơn xưa nhiều. Và có lẽ nó là bộ phận ít hư hỏng hơn nhiều người tưởng. Các hảng có khi bảo đảm hard disk tới 3 năm, có khi 5 năm, thông thường là 1 năm. Quí vị không cần có hoá đơn để bắt đền đâu, gọi lại hảng sản xuất, đọc cái serial number, nếu còn trong thời gian bảo đảm, họ sẽ gởi quí vị cái hard disk mới, quí vị gởi trả lại họ cái hard disk cũ là xong. Theo kinh nghiệm của tôi thì cho tới bây giờ, ngoài flask memory, hard disk là loại data storage khá bền. Nhưng quí vị cũng biết là bao giờ nó cũng hư, mau hay chậm thôi. Thường thì nó hư do software, như virus hay lỗi lầm, hư về physical ít hơn.

 

 

 

Ngày xưa hard disk rất lớn, nặng khoảng 10kg chỉ chứa được 5MB, sau đó là 10MB, nhỏ hơn sức chứa của 1 cái CD hiện giờ. Hard disk thông dụng ngày nay chứa cao nhất khoảng 300GB, cũng có cái cao hơn, nhưng còn quá đắt. Hard disk trong computer quí vị đang xài thường nằm trong khoảng 40GB tới 120GB. Một cái computer gắn được 4 hard disk (internal), cũng có cách để gắn nhiều hơn nửa. Về giá cả thì hard disk 120 GB bán chừng $49, 160GB giá khoảng $70, đây là giá sale của Fry’s Electronic tuần rồi. Hard disk 160GB chứa nhiều lắm quí vị ơi, tính ra nó chứa hết số chữ in trong trong một thư viện của city hiện giờ. Do vậy một cái hard disk 40GB đủ chứa email và bài vở cho cả đời quí vị. Riêng file movie, hay file âm nhạc thì chiếm nhiều chỗ lắm. Một movie dài 120 phút chiếm 4.7 GB. Một hard disk 160GB chứa được 4000 phút hay 66 giờ movie loại ảnh đẹp, nếu chứa loại movie ảnh cở VCR thì được 132 giờ hay hơn. Xin nói thêm là dầu hard disk trong máy quí vị có gần đầy data đi nữa, thì máy computer vẫn không chạy chậm hơn vì “nặng”. Data vô hình, không làm hard disk nặng, chứa quá nhiều data cũng không làm máy computer chạy chậm lại so với chứa ít. Hard disk được ví như tấm bản đá, dùng để viết chữ lên đó, khi không cần thì xoá đi lấy chỗ trống viết hay vẽ thêm hình khác. Tuy nhiên với hard disk xài lâu năm, data có thể nằm rãi ra không liên tục trong hard disk, khi cần computer  đọc lại chậm đi tí xíu. Thí dụ với hard disk mới xài, mọi chữ của bài viết nầy từ chữ đầu tới chữ cuối đều nằm tại một nơi trên hard disk khi save. Với hard disk xài lâu, bài nầy có thể bị computer chia làm ba làm tư, ghi rãi rác ở những nơi khác nhau trên hard disk, khi cần computer phải tìm đọc lại hơi tốn chút xíu thời gian. Trong Windows có cái program tên là defragment chuyên lo quét dọn gôm các files lại cho gọn. Quí vị chớ có chạy, mất nguyên cả ngày đó.

 

Nãy giờ nói chuyện lý thuyết bây giờ vào thực tế, computer chứa data dưới dạng một file. File gồm có một cái tên tiếp theo là dấu chấm rồi 3 chữ extention. Thí dụ như MsWord cho file extention là DOC (thí dụ Thư gởi bạn hiền.DOC), Notepad cho file có extention là TXT, file hình ảnh thường có extention là JPG, là TIF, là GIF, file nhạc, audio có tên tận cùng bằng WAV, bằng MP3…có khoảng cả trăm extention quen thuộc.

 

Khi đặt tên một file quí vị tránh đừng bỏ dấu như bên trên, Windows ghét tên file có dấu tiếng Việt. Những files nầy thường nằm ở trong một cái folder, trên computer folder là cái icon màu vàng giống như tập giấy. Quí vị click cái folder cho nó mở ra, quí vị sẽ thấy tên các files đã save vào. Folder cũng có thể chứa trong đó nhiều folder khác. Do vậy khi click chữ save quí vị nhớ nhìn cho kỷ coi tên định save là gì, save vào folder tên gì, nằm ở đâu trong hard disk (thường là drive C:). Tôi không vào chi tiết, e quí vị đọc dài quá. Muốn lấy lại bài hay ảnh đã save quí vị vào ngay nơi đó là thấy tên nó. Thông thường nếu quí vị không chỉ định thì các document (Word) chứa trong My Documents trên desktop, hình chứa trong My Pictures một folder của My Documents.

 

Hard drive tuy bền, nhưng chắc chắn sẽ hư, trong vòng ba bốn năm, thường là hư do software. Do vậy quí vị nhớ chứa data của mình trong nhiều loại media, thí dụ như vừa chứa trong hard disk vừa chứa trong CD, vừa chứa trong DVD. Cách nhanh hơn là chứa trong hai hard disk gắn chung trong cùng 1 computer. Nhớ là hai physical hard disk, không phải là drive C: và drive D: (Tên cái drive phải có dấu : đi kèm). Nhiều khi một cái hard disk được chia làm hai logical drive, quí vị copy data từ drive C: qua D: phòng hờ, khi drive C: hư, cứ tưởng là còn trong D: bản copy. Thực sự là đi đứt hết, vì cả hai cùng nằm trong một cái hộp hard disk, tức là chỉ có cái hard disk duy nhất trong máy computer mà thôi. Nếu một hard bị disk hư, khi thay cái mới hay sửa xong thì nhớ copy data qua ngay. Tôi đề nghị 2 hard disk là cho nhanh, chớ quí vị copy data quan trọng từ computer qua flash memory, hay qua CD mỗi tuần thì tốt rồi. Lúc nào cũng cần có hai hay ba bản copy y nhau của các data quan trọng trên hai hay ba loại media khác nhau. Trong ngân hàng hay trong các cơ sở business, data chứa ở rất nhiều nơi, người thơ ký vừa type data vào computer là nó chạy đi liền tới vài ba nơi lưu trữ ở những nơi cách xa đó. Dù có hoả hoạn, động đất, hay bom nguyên tử nổ nửa, data vẫn còn nguyên.

 

Tóm lại quí vị nên lưu trữ data trong nhiều loại media khác nhau, chọn những loại media phổ thông nhiều người xài. Khi có loại media khác ra đời, thì copy data sang dạng mới. Làm như vậy quí vị mới giữ được hình ảnh, thơ từ, movie, tiếng nói ... lâu dài được. Nếu quí vị quên mang data từ loại media lỗi thời (thí dụ ZIP disc hay floppy disc) sang qua loại media mới, thì trong vòng 10 năm quí vị không còn đọc được data của mình nữa. Nhưng câu hỏi của tôi đặt ra cho quí vị là chúng ta có nên làm như vậy không? HCD (Tuesday, April 12, 2005).

Huỳnh Chiếu Đẳng  (Tuesday, April 12, 2005)

huy017@juno.com