Đôi lời đưa đẩy nhập đề

            “Còn tình đâu nữa …là thù đấy thôi!” Nguyển Du đã đặt câu này vào miệng Thúy Kiều khi nàng muốn khuyên Kim Trọng đừng nài nỉ chăn gối trong đêm động phòng đoàn tụ sau 15 năm lưu lạc làm kỹ nữ cốt để giữ cho mối tình của hai người còn cao thượng. Vì theo nàng thì:

Người yêu ta xấu với người,

Yêu nhau thì lại bằng mười phụ nhau.

            Nhưng trong bài này, tôi chỉ muốn  lấy câu này mà nhập cho một câu chuyện văn hóa và khoa học thuốc men như kiểu nói theo thể tỉ và thể hứng của ca dao. Tỉ là so sánh, hứng là lấy cái cớ, cái đà  để  mà đưa đẩy ! Ví dụ như:

Sông dài cá lội biệt tăm,

Phải duyên chồng vợ, mấy năm cũng chờ

Hay:

Tò vò mà nuôi con nhện,

Sau này nó lớn, nó quến nhau đi.

Nhân chuyện trái “Bưởi chùm” thời sự

            Vừa rồi, có tin thời sự về trái buởi Mỹ (grapefruit) ăn nhiều gây ra ung thư nhũ hoa, và đặc biệt nước ép của lọai bưởi này có thể tương tác với những thuốc men khác sinh ra những phản ứng tai hại.

            Trái bưởi Mỹ (còn gọi là Bưởi đắng hay Bưởi chùm)  theo lẽ thường thì có hai điều lợi hại tùy theo lúc.

            Vế lợi ích, bưởi này có nhiều điểm  tốt như:

_làm giảm cân với khả năng tiêu mỡ,

_làm giảm cholesterol vì chứa nhiều chất pectin,

_ ngừa ung thư do chất chống oxyt-hóa và chất kích thích sự sàn xuất những diếu tố (enzymes) ngừa ung thư .

            Tuy nhiên, người ta khám phá ra rằng trái buởi grapefruit có tác dụng phụ sau tức là gây  một sự kiện tương tác bất lợi  khi dùng chung với những dươc liệu khác . Theo sự nghiên cứu thì nước grapefruit chứa những phức-chất flavonoids và  furanocoumarin là những chất ngăn chận những diếu tố trong đường ruột người ta trong sự biến hóa của nhiều lọai dược liệu khác, hậu quả là gây ra những tai hai bất ngờ không lường được vì nồng độ của thuốc rất cao trong máu. Những dược liệu đó đại khái có thể kể là:

-         Thuốc làm giảm cholesterol như lipitor, zocor

-         Thuốc chống histamine như ebastine

-         Thuốc chữa huyết áp như nimodipine

-         Thuốc trị tâm thần như Valium

-         Thuộc chống đau như methadone

-         Thuốc chống lọan cương như Viagra

Rồi từ “Con gà tục tác “ đến Vợ chồng “kẻo kẹt dưới sông”

            Như vậy, luân lý của câu chuyện thời sự trên là nói chung một vật liệu nào trong trời đất dùng để ăn hay để trị bịnh đều có lợi cùng có hại cả tùy theo cách dùng và  đặc biệt tùy theo sự tương tác  phối hợp nó với vật liệu khác. Một giai thọai về thuốc bắc được nhắc qua câu:

 Vận đáo hòai sơn năng sát tử,

 Thời lai đạm thủy khả thôi sinh.

(Vận rủi, hoài sơn gây toi mạng, Thời may, nước lạnh  khiến mau sinh)

Nguyên câu chuyện là một thiếu phụ mang tội đầu độc chồng vì cho chồng ăn chè củ khoai mài ( hoài sơn) vốn là thuốc bổ vô hại,  còn một sản phụ thuyền chài sanh khó nhờ uống nước lã tát ở lòng đò mà mẹ tròn con vuông.

Nói chuyện đầu độc thì chén chè “sát tử”  là chuyện rủi ro do chén chè hòai sơn vô ý không đậy điệm bị con rít ở trần nhà nhễu chất độc vào!

            Ở cõi đời này, chung qui có một điều hầu như là qui luật, ấy là chuyện Nhân Duyên: Hai vật thể hợp nhau và khắc nhau là tùy theo sợi nhân duyên tương tác nghĩa là  tương hợp và tương khắc. Tương hợp thì kể như là hợp duyên phối ngẫu “ Phải duyên chồng vợ mấy năm cũng chờ”.  Tương khắc thì hóa ra là hữu duyên nhưng vô phận “còn tình đâu nữa là thù đấy thôi”!  Một cây ai cũng thường nghe là:

Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, Vô duyên đối diện bất tương phùng.

(Có duyên ngàn dặm thì lưu luyến, Vô duyên đốp mặt đếch nhìn nhau!)

            Bây giờ thì tôi có cái duyên cớ trợ hứng mà xin mời quí bạn cùng tôi đào bới sâu xa vào vấn đề  văn hóa tổng quát là“ Sự Tương hợp và Tương khắc trong chuyện ẩm thực và trong chuyện y khoa”. Đối với người Á Đông trong đó có dân Việt Nam, thức ăn là thuốc, thuốc là thức ăn và mỗi người dân trong sự sống hằng ngày có thể là thầy lang cho chính mình đối với những bịnh phổ thông. Ví dụ như bị cảm mạo nhẹ thì ăn bát cháo hành giải cảm, buồn ói và đau bụng thì nhai gừng.

            Đứng  về sự phối ngẫu hài hòa về ẩm thực giữa hai vật thực, thì người Việt Nam qua kinh nghiệm ngàn đời đã truyền tụng  câu hát phong dao sau về khẩu vị:

Con gà tục tác lá chanh,

Con lợn ủn ỉn mua hành cho tôi.

Con chó khóc đứng khóc ngồi

Mẹ ơi đi chợ mua tôi đồng riềng.

            Ngoài ra, còn kể ra hàng trăm hàng ngàn sự phối hợp khác để có những món ngon lành như: tiết canh ăn với húng quế, rươi xào cho vỏ quit, ốc nhồi gói lá gừng, bún thang thêm cà cuống v.v…

            Cái ý niệm hài hòa trong chuyện ăn uống như duyên chồng vợ qua bài phong dao “kẽo kẹt” sau:

Cô thỉ, cô thi…

Cô đang đương thì, cô kẹo với ai?

Cô tú kẽo kẹt cậu cai.

 Vợ chồng thuyền chài kẽo kẹt dưới sông.

Mâm cốm kẽo kẹ mâm hồng,

Bát bịt, mâm đồng kẽo kẹt một nơi.

Mâm thịt kẽo với mâm xôi,

Thịt bùi, xôi dẻo kẽo nơi bà già,

Cùi dừa kẽo kẹt bánh đa,

Cái đĩa thịt gà kẽo kẹt lá chanh.

Nồi cơm kẽo với nồi canh,

Quả bí trên cành kẽo với tôm he.

Bánh rán kẽo với nước chè

Cô khi cò kè kẽo với anh đây

Bà cốt kẽo với ông thầy,

Con chim loan phượng kẽo cây ngô đồng.

Những bài thơ chú-quyết của thầy lang nhập môn

            Bây giờ thì tôi xin nói về chuyện tương xung, tương khắc:  Chúng ta đôi khi trong bữa ăn ai cũng có vài kinh nghiệm sau: ví dụ măng tre xào nấu có bỏ chút ớt thì cay xé lưỡi,  chén nước mắm mặn quá thì phải vắt chanh hay pha dấm, chấm xòai tượng chua lè ăn với muối. Và  người Việt nam cũng giống như người Tầu rất cẩn thận tuân thủ theo nhiều điều kiêng cữ linh tinh khi uống thuốc bắc. Và thầy lang khi mới nhập môn học thuốc phải học thuộc những bài thơ ngắn kể ra những thứ thuốc khắc kỵ hay  phản úy:, hai vị chống nhau thì gọi là phản, hai vị sợ nhau không phù hợp nhau gọi là úy. Những bài thơ  này  gọi là ca-quyết để thầy thuốc nhẫm đọc như thầy pháp đọc chú vậy để mà giúp trí nhớ mà các học sinh đi thi nhớ  bài thiệu ( Ví dụ ngày xưa đi thi thời Pháp thuộc có câu thiệu sau: Mạ hề, con hề, bồng con cho chị sang sông gọi đò để nhớ 5 thành phố nhượng địa cho Pháp ở Ấn Độ là Mahé, Yannon, Karikal, Pondichéry và Chandernagor.

            Về Đông y,  sách Bổn thảo có kê ra 18 vị phản nhau gọi là Chư dược tương phản lệ gồm trong bài ca- quyết như sau:

Bán hạ, Qua lâu, Bối mẫu, Bạch liễm, Bạch cập đều nghịch phản với Ô đầu

Hải tảo, Đại kích, Cam toại, Nguyên hoa đều trái với Cam thảo

Các thứ sâm ( nhân sâm, huyền sâm, đan sâm, khổ sâm) tế tân, xích thược, bạch thược đều phản với Lê Lô.

            Về 19 vị thuốc úy ố hay sợ nhau thì có bài ca quyết: Thập Cửu Úy  mà tôi xin miễn kể ra vì dài dòng và làm rối trí người không biết thuốc. Duy có đọan thơ nói về quan niệm cấm kỵ có thể hữu ích cho chúng ta hiểu thêm Đông Y một cách thực tiễn thì tôi xin kể ra đây. Đọan thơ này trích từ cuốn sách dạy Đông Y cho người nhập môn gọi là Ngư Tiều Vấn Đáp Y Thuật do  nhà  nho y Nguyễn Đình Chiểu viết bằng thơ nôm. Đọan thơ này dạy người bịnh phãi kiêng cữ ăn uống những vị mặn ngọt chua cay đắng tùy theo những lọai bệnh nào như thuộc về máu, khí, xương, gân, thịt:

Cấm kỵ về vị giác

Lại gìn năm cấm chớ quên

Răn người uống thuốc cho bền cữ ăn:

Mặn thời máu chạy lăng nhăng

Hỡi ôi! Bệnh máu chớ ăn mặn mòi.

Cay thời hơi chạy chẳng thôi

Hỡi ôi! Bệnh khí chớ giồi ăn cay

Đắng thời hay chạy xương ngay

Hỡi ôi, cốt bệnh đắng rày chẳng ăn

Chua thời hay chạy gân săn

Hỡi ôi! Cân bệnh chớ ăn chua nhiều.

Ngọt thời thịt chạy có chiều,

Hỡi ôi! Thịt bệnh chớ điều ngọt ăn.

Và đọan thơ sau thì nói về sự kiêng ăn thức ăn khi dùng thuốc bắc:

Cấm kỵ về vật thực

Vật ăn nhiều món khắt khe,

Miệng thèm chẳng nhịn, thời e hại mình.

Giả như thuốc có truật, linh

Thấy mùi tỏi dấm, thật tình chẳng ưa.

Uống trà thời chớ ăn dưa,

Hòang liên, cát cánh phải chừa thịt heo.

Thường sơn, hành sống phải theo,

Địa hòang, củ cải lại chèo nhau ra

Thịt trâu, ngưu tất, tránh xa

Xương bồ, bán hạ, chẳng hòa thịt dê.

Một bản đồ-giải về sự trúng độc do tương khắc

            Ở trên là nói về sự tương khắc giữa các thứ dược vật  mà người thầy lang cần biết khi trị bệnh, nhưng trong sự sống hằng ngày, trong sự ăn uống thức ăn vật uống, người thường cũng phải lưu ý sự tương khắc giữ những vật thực. Sau đây , tôi tra cứu ra một tài liệu đặc biệt liên quan vấn đề này là một bản đồ giải

Bức đồ giải này mang tên đề mục là Thực Vật Tương Khắc Trúng Độc Đồ Giải mà tôi chụp từ bìa sau của cuốn lịch sách năm 1989 Kỷ Tỵ Niên Thông Lịch ( do Ngô Tuyên Đức tạo lịch quán- Thượng Hải).

                                                           ( XIN COI HÌNH phóng lớn IN Ở CUỐI BÀI)

            Vì bản đồ-giải này, in chữ nho rất nhỏ và vì khuôn khổ hạn chế nên không cung cấp những chi tiết tỉ mỉ ví dụ chỉ ghi tổng quát với một chữ là  “Độc” ở phần  hậu quả, chứ không kê khai ra những chứng trạng và phần  thuốc giải độc chỉ ghi tên vắn tắt một hai chữ về thuốc giải nhưng không nói chế biến ra sao như đậu xanh, nước tương, cứt gà, nước bí đao. Để cho quí bạn dễ tham cứu bản đồ-giải, tôi biến nó ra thành một đồ bản đề mục chia từng những cột dọc và những hàng ngang

            Giá trị khoa học của bản đồ giải này hòan tòan không có tính chất khẳng định, nên tôi nghĩ ta cần khảo sát thêm. Dù sao thì nó cũng cung cấp nhiều sự hướng dẫn vào những trường hợp ngộ độc thông thường trong các ăn uống những sản vật quen thuộc Á Đông như ốc, lươn, măng, bí v.v… Cua có nhiều loại: có lông hay không ; mao giải là cua có lông

            Ta để ý những thứ sau thường dùng để giải độc là đậu xanh, đậu đen, cam thảo, ngó sen

            Có hai thứ này thì tôi không hiểu rõ nên để tồn nghi là:

_ “Địa tương thủy”, phải chăng là nước tương đậu nành chôn dưới đất lâu ngày?

_ Kê thỉ bạch, phải chăng là cứt gà đem nung cho thành tro trắng rồi hòa vào nước trong để cho bệnh nhân uống  giống như người ta chế “nhân thỉ bạch”( chất tro trắng từ phân người).

            Một điều tôi khuyên các bạn là về chuyện ăn uống nấu nướng, chúng ta nên chú ý nghe theo kinh nghiệm của ông bà cha mẹ mình. Rau muống sống cũng như nước đậu xanh cùng nhiều thứ cây cỏ là những thứ giã độc cổ truyền rất hay. Chúng ta hãy hiểu rằng văn hóa ngàn đời của Á Đông là Văn Hóa Nông Nghiệp nên cây cỏ là thuốc men.

Nhận định thay lời kết

            Chúng ta phải kết luận sao về vấn đề  văn hóa tổng quát là“ Sự Tương hợp và Tương khắc trong chuyện ẩm thực và trong chuyện y khoa”?

            Về giá trị của ngành Đông Y nói chung ( gồm Trung Y của Tàu  và thuốc Nam của ta), thì theo tôi đây là một nền y khoa duy-nghiệm nghĩa là tích lũy của kinh nghiệm trị liệu từ mấy ngàn năm, phần lớn dựa vào biện chứng của thuyết Ngũ Hành tương sinh và tương khắc, dược liệu tòan lấy từ nguyên liệu trong thiên nhiên có nguồn gốc thảo mộc, sinh vật và khóang chất rồi bào chế ra.. Kinh nghiệm của sự trị liệu Đông Y từ mấy ngàn năm đã được đúc kết thành những dược điển gọi là Bãn Thảo như Thần Nông Bản Thảo (tương truyền truyền từ đời Thượng cồ), Bản Thảo Cương Mục ( từ đời Nhà Minh) ỡ Trung quốc. Ở VN thì dân tộc VN vẫn trân quí bộ Nam Dược Thần Hiệu của sư Tuệ Tĩnh, bộ Y Tông Tâm Lĩnh cũa Lãn Ông vào thế kỷ 14. Công tâm mà nhận định thì  miên viễn theo giòng lịch sử, Đông Y đã giúp cho tổ tiên chúng ta đã khỏe mạnh sống còn nên Đông Y vẫn là một di sản quí giá không thể coi rẻ mà không bảo trọng và gia công nghiên cứu. Khi nghiên cứu chuyện văn hóa học thuật  cổ truyền của một dân tộc như Đông Y, Nam Dược cũng như y khoa của Cổ Ấn Độ, Y dược Dân Da Đỏ, người ta có thể gặp những điều coi như là huyễn hoặc, mù quáng hay huyền thoại mà khinh thường rẻ rúng bỏ qua mà phải đem chúng ra mà thực nghiệm một cách khoa học thực tiễn

            Còn đối với  Tây Y thì phải dùng danh từ hữu lý hơn là Y khoa hiện đại  là ngành trị liệu theo đường hướng  y khoa quan sát thực nghiệm, dược phẩm là do sự phân chất rồi thí nghiệm trước khi đem áp dụng. Khách quan mà nói, Tây Y là một quá trình tiến bộ từ y khoa cổ thời để biến thành một khoa học trị liệu đối với con người.

            Thái độ của người Việt chúng ta đương nhiên khôn ngoan nhất về phương diện văn hóa và khoa học là hưởng dụng và tham bác những  thành quả hay ưu điểm của hai đường hướng y khoa duy nghiệm và thực nghiệm trong sự trị liệu bệnh tật..

LÊ VĂN LÂN

 Ý Kiến, Phê bình xin gửi về: bslevanlan@khoahoc.net

 Trở về Trang Chính