Trong kỳ phát thanh trước đây, TS MTT có phân tích và nhận định về phẩm chất nước hồ Hoàn Kiếm ở Hà Nội, hôm nay chúng tôi được hân hạnh tiếp chuyện lại với TS MTT qua câu chuyện về phẩm chất nước ở sông Hậu, thuộc ĐBSCL.

Hỏi 1: Trước hết xin TS cho biết trong hoàn cảnh nào và lý do tại sao TS muốn phân tích ở sông Hậu?

Đáp 1: Thưa anh, chúng tôi có được mẫu nước lấy ngày 12/12/03 tại giữa dòng sông và có độ sâu khoảng 3m, kế cận bến Ninh Kiều, Cần Thơ. Thời điểm lấy mẫu vào gần cuối chu kỳ của mùa nước nổi. Sở dĩ chúng tôi lấy mẫu nước nầy vì đây là một trong những địa điểm được chọn lựa để thu thập thêm dữ kiện cho công cuộc khảo sát nguồn nước ở ĐBSCL từ 6 năm qua.

Hỏi 2: Xin TS có thể cho thính giả của Đài biết khái lược về kết quả của cuộc đo đạc nầy và ý kiến của TS về tình trạng của nước?

Đáp 2: Mẫu nước đã được lấy ngay gần cuối chu kỳ của mùa nước nổi cho nên dòng chảy vẫn còn mạnh. Độ pH kiềm (7,55) và lượng chloride thấp (11 mg/L) chứng tỏ hiện tượng nhiễm mặn không xảy ra tại đây vào mùa nầy.

Hỏi 3: Còn các hợp chất hữu cơ nhẹ có hiện diện trong nước không thưa TS?

Đáp 3: Vì phương pháp bảo quản mẫu không đúng tiêu chuẩn và thời gian lưu trử mẫu quá 14 ngày, do đó chúng tôi không thể đo đạc các hợp chất hữu cơ nhẹ và bán nhẹ (semi-volatile) được. Tuy nhiên, chúng tôi cũng có thể khái lược về sự hiện diện của các hợp chất hữu cơ trên qua việc phân tích hai thông số: Tổng lượng carbon hữu cơ (TOC) và nhu cầu oxy hóa học (COD). Kết quả cho thấy hàm lượng của TOC là 7,4 mg/L và COD là 0,6 mg/L. Hàm lượng của hai thông số nầy chứng tỏ rằng sự hiện diện của các hợp chất hữu cơ không quan trọng. Tuy nhiên, điều nầy cũng có thể được giải thích do sự hiện diện của các chất hữu cơ phế thải từ vô số bè cá nằm rãi rác từ Tân Châu và Châu Đốc đổ về. Đứng về phương diện thủy học, dòng chảy của sông Cửu Long trong mùa nầy rất mạnh do mưa lũ trên thượng nguồn, do đó sự hiện diện của các hợp chất hữu cơ trong trường hợp nầy chỉ có thể giải thích từ phế thải của cá trong bè mà thôi.. Và nếu lời giải thích trên hợp lý, chúng tôi e ngại rằng hợp chất hữu cơ sẽ tăng nhiều trong mùa kiệt (khô) từ tháng 2 cho đến tháng 5, vì ở những tháng nầy dòng chảy rất chậm từ đó có thể ảnh hưởng lên sức khỏe của cư dân trong vùng khi lấy nước sông làm nước sinh hoạt hàng ngày.

Hỏi 4: Còn các hàm lượng ion vô cơ như phosphat, nitrat , và sulfat thì sao, thưa TS?

Đáp 4: Hàm lượng phosphat, sulphat và nitrat  trong mẫu nước không đáng kể chứng tỏ rằng nước sông mùa nầy không bị nhiễm các hóa chất từ phân bón trong nông nghiệp. Tuy nhiên vào mùa kiệt, tình trạng nhiễm mặn và nhiễm phèn thường xảy ra. Trong mùa nầy, nước biển lấn sâu vào trong đất liền làm tăng nhanh các loại phèn sulfat và có thể làm độ pH trong nước chuyển thành acid, có khi đạt đến 1 đơn vị. Xin nhắc lại là độ pH trung hòa là 7, và dưới 7 là độ pH acid. Hiện tượng nầy cũng làm cho lượng oxy trong nước giảm theo, có thể ảnh hưởng đến tôm cá trong nguồn nước.

Hỏi 5: Còn về các kim loại độc hại thì sao thưa TS?

Đáp 5: Nói chung, hàm lượng các kim loại như: Nhôm, Calcium, Sắt, Mangan, Kẽm v.v... vẫn còn rất thấp, không đáng lưu ý. Và đây cũng là chỉ dấu cho thấy không có hiện tượng nhiễm mặn, nhiễm phèn trong mùa nầy.

Hỏi 6: Còn hàm lượng các thuốc sát trùng, hóa chất diệt cỏ, trừ sâu rầy như thế nào?

Đáp 6: Có thể mẫu nước đã được lấy ở thời điểm có dòng chảy mạng cho nên chúng tôi không thấy sự hiện diện của các hóa chất trên. Tuy nhiên vào năm 2000, DDT đã được tìm thấy trong một mẫu nước giếng khoan ở vùng nầy và có hàm lượng là 110 ppt (phần ức).

Hỏi 7: Từ nhiều năm qua, TS đã lưu tâm và công bố mức độ ô nhiễm arsenic ở Việt Nam, đặc biệt là vùng ĐBCSL, xin TS cho biết tình trạng nầy như thế nào và nồng độ As hiện diện trong mẫu nước nầy ra sao?

Đáp 7: Về vấn đề ô nhiễm As trong nguồn nước, chúng tôi sẽ tiếp chuyện với thính giả của Đài ACTD trong những chương trình sắp đến. Kết quả đo đạc As trong mẫu nước nầy đã cho chúng tôi thêm một khái niệm về việc ước tính mức độ trầm tích của As trong lòng đất ở ĐBSCL. Chúng tôi đã phân tích As hòa tan (2 ug/L) và As tổng cộng (gồm cả As hòa tan và As lơ lững) là 18 ug/L (ug/l = ppb=phần tỷ). Hàm lượng phù sa đo được qua hàm lượng của Tổng chất rắn lơ lững (TSS) là 96 mg/L. Với ước tính trung bình của dòng chảy của sông Cửu Long là 400 tỷ m3 hàng năm, và cấu trúc của phù sa gồm sulfur sắt (FeS2) và As kết dính bằng cầu nối �chélate� tích tụ trong trầm tích; chúng tôi ước tính hàm lượng As phân bổ trên 3,9 triệu hecta ở ĐBSCL là 6.400 tấn. Đây là một con số rất quan trọng để trong tương lai có thể thiết lập được mô hình toán cho toàn vùng khi chúng ta có điều kiện nghiên cứu hoàn chỉnh về mức độ ô nhiễm Arsenic. Trong tất cả các tài liệu khoa học mà chúng tôi tham khảo, hiện vẫn chưa có một dữ kiện nào nói đến mức độ As trong trầm tích ngay cả những tài liệu nghiên cứu ở Bangla Desh. Thêm nữa, từ kết quả có được giữa As hòa tan và As tổng cộng, chúngtôi có thể suy ra tỷ lệ hiện diện của phân tử  (mole) As kết nối với sulfur sắt trong tổng số phù sa. Kết quả là trong 5000 phân tử sulfur sắt có 2 phân tử kết nối vơi As. Đây cững là một dữ kiện quan trọng để ước tính lượng As trong trầm tích của ĐBSCL.

Hỏi 8: Từ một mẫu phân tích nước, TS đã đứa đến những số liệu liên quan đến hàm lượng của As trong phù sa và trong trầm tích của ĐBSCL. Theo TS, TS có nghĩ rằng Việt Nam có lưu tâm đến vấn đề nầy không?

Đáp 8: Trong các báo cáo và tham luận của chúng tôi từ những năm 1999 đến bây giờ, chúng tôi đã cảnh báo và có nêu lên sự hiện diện của As trong nguồn nước giếng ở nhiều nơi, có hàm lượng trung bình từ 8 đến 11 phần tỷ. Có nhiều nơi đạt đến 35 phần tỷ như ở Bình Đại (Bến Tre) và Gò Công. Tuy nồng độ trên tương đối còn nằm trong định mức an toàn theo tiêu chuẩn của LHQ là 10 phần tỷ. Nhưng đây là chỉ dấu cho thấy As đã bắt đầu xâm nhập vào nguồn nước ở vùng nầy.

Nên nhớ, LHQ qua chương trình do UNICEF tài trợ đã giúp đở, khuyến khích việc đào giếng cho cả nước Việt Nam từ cuối thập niên 1980. Tính đến nay, chỉ riêng ĐBSCL đã có trên 250.000 giếng khoan. Sự hiện diện của những giếng nầy hoàn toàn phá vỡ tập tục từ ngàn xưa của người dân ĐBSCL là quen dùng nước mặt và đánh phèn để khử phù sa trong đó có As. Chúng tôi cũng được biết vào năm 2002, thủ tướng của Việt Nam là Phan Văn Khải đã ra chỉ thị cho Bộ Kế hoạch và bộ KH, CN&MT đứng ra thành lập một Ủy ban điều tra tình trạng ô nhiễm As. Và cách đây vài tháng, Ủy ban nầy đã công bố tình trạng ô nhiễm As ở đồng bằng sông Hồng và ĐBSCL.

Hỏi 9: Vừa rồi TS đã cho thính giả biết thêm nhiều thông tin về tình trạng nước sông Hậu qua việc phân tích mẫu nước. Hy vọng trong tương lai, TS sẽ công bố thêm nhiều kết quả nghiên cứu khác nữa để người dân trong và ngoài nước hiểu rõ thêm về tình tạng môi trường của nước nhà. Tuy nhiên, xin TS cho ý kiến về tình trạng ô nhiễm hiện tại của As và đặc biệt ở vùng ĐBSCL?

Đáp 9: Thưa anh, như đã diễn giải trong các bài tham luận trước đây, cấu trúc địa chất của ĐBSCL có thể khiến cho nạn ô nhiễm As trong nguồn nước xảy ra nhanh hơn so với hiện tượng nhiễm độc ở Bangla Desh, đã xảy ra sau hơn 30 năm thực hiện kế hoạch đào trên 4 triễu giếng toàn quốc. Lý do là ĐBSCL chỉ cao hơn mặt biển vài thước, và có nhiều vùng thấp hơn mặt biển, cũng như thường xuyên chịu sự nhiễm phèn và nhiễm mặn.Với tình trạng nầy, hiện tượng ô nhiễm As sẽ có thể xảy ra nhanh hơn do các yếu tố trên. Theo các báo cáo mới nhất ở Hà Nội vừa qua, các nhà khoa học đã khám phá ra nhiều nạn nhân đã có những vết nám đen trong lòng bàn tay và chân. Đây là chỉ dấu đầu tiên của sự nhiễm độc As dài hạn sau khoảng 10 năm xử dụng nguồn nước bị ô nhiễm.

Do đó chúng tôi nhận thấy Việt Nam cần phải tiếp cận tích cực hơn nữa về vấn đề hệ trọng nầy để có thể tránh được trường hợp đang xảy ra cho Bangla Desh, ảnh hưởng đến nhiều thế hệ sau đó. Nên nhớ hiện taị hàng năm ở Bangla Desh có hàng trăm ngàn người chết vì ung thư do As, và 50 triệu người dân đang bị nhiễm độc vì hóa chất nầy.

Chúng tôi sẽ đi vào chi tiết về vấn đề nầy trong những chương trình sắp đến.

Kính chào Quý thính giả của Đài ACTD.

Ý kiến, Phê bình xin gửi về: maithanhtruyet@khoahoc.net

Trở về Trang Chính