|
Màu sắc
từ đâu mà có ? Và tại sao thiên nhiên trang điểm bằng cách đó ?
Phải chăng do ngẫu nhiên mà hoa mào gà có màu đỏ, biển cả có màu
xanh, quả chanh màu vàng và con rắn lục màu lá cây ?
Màu sắc hình thành bởi một số độ dài sóng của phổ Mặt
trời. Quả thật ánh sáng trắng chứa đựng các quang bức xạ đỏ,
dương, lục... Khi bức xạ đi đến một vật, vật đó có thể phản xạ
tất cả : ánh sáng dường như có màu trắng. Nhưng vật ấy cũng có
thể chỉ hấp thu một phần, lúc ấy nó sẽ có màu mà nó phản chiếu
lại. Như thế, quả cà chua có màu đỏ bởi vì nó hấp thu tất cả
ngoại trừ bức xạ đỏ. Thông thường các sắc tố chứa trong mô sẽ
hấp thu hay phản xạ những độ dài sóng nhất định. Các chuyên gia
gọi đó là màu do sắc tố. Nhưng ngoài ra còn có các màu “vật lý”.
Trong trường hợp này, ánh sáng bị phản xạ bởi những “tấm gương”
(vảy, lông...). Có điều là một số sóng bị dội lại mạnh hơn và
cho ra màu mà chúng ta nhìn thấy được. Một màu thường là sự phối
hợp của hiệu ứng sắc tố và hiệu quả vật lý.
Màu sắc cũng tùy thuộc vào nhãn quan của người quan
sát. Đối với mắt chúng ta, hoa mào gà có màu đỏ, trong khi con
ong lại chỉ nhận ra màu đen. Nếu chúng ta cảm thụ được những độ
dài sóng ánh sáng trong khoảng 400 đến 700 nanômét (từ màu tím
đến màu đỏ), loài ong lại không nhận được màu đỏ mà chỉ thấy màu
lục, xanh dương và tím.
Cũng như nhãn quan, màu sắc đã tinh xảo hơn qua một
thời kỳ tiến hóa dài. Nơi loài có xương sống, chính loài cá,
lưỡng cư, bò sát và chim muông cảm thụ được sắc màu đầy đủ nhất
vì chúng đã có thời gian để hoàn chỉnh việc sản xuất sắc tố.
Loài có vú chỉ mới xuất hiện sau này nên khá tẻ nhạt, chúng chỉ
có sắc tố mélanine nâu hay đen để trang điểm cho vẻ ngoài của
chúng.
Người ta đã khám phá ra rằng các sắc tố, ngoại trừ
mélanine, đều chủ yếu được tổng hợp bởi thực vật. Nhưng làm thế
nào mà loài vật có được những sắc tố khác ? “Từ trong thức ăn
của chúng - giáo sư sinh học Maurice Pomarède cho biết. Các sắc
tố caroténoide có mặt trong tất cả mọi phần của một chuỗi thực
phẩm. Nhưng ở mỗi giai đoạn, sắc tố phải chịu các biến đổi hóa
học khiến chúng mang một sắc màu khác. Như thế, trong những ao
hồ, có loại tảo tích tụ caroténoide khiến chúng có màu đỏ sẫm.
chính tảo này làm cho nước có màu đỏ. Đến lượt tảo lại làm mồi
cho loài riêu vi ti... màu hồng. Khi ăn riêu, một số loài cá sẽ
có màu hồng. Và chim muông ăn cá, thu giữ lại caroténoide. Nhiều
chuỗi thực phẩm khác qua côn trùng và loài bò sát trước khi đến
với chim muông”.
Màu đỏ là màu khá hiếm trong thiên nhiên, bởi vì sự
tổng hợp ra sắc tố phản chiếu màu đỏ rất phức tạp. Hơn nữa, sự
tổng hợp còn đòi hỏi rất nhiều năng lượng. Và cần phải có mật độ
sắc tố thật cao để có màu đỏ tươi. Do vậy, màu đỏ dường như quá
xa xỉ đối với thiên nhiên vốn tiết kiệm. Ngoài ra, không phải
lúc nào màu đỏ cũng có lợi. Nó là dấu hiệu mời gọi ở quả dâu tây
hay cà chua, biểu thị tình dục ở loài chim cổ đỏ, thông báo hiểm
nguy trên loài nấm độc amanite, nhưng nó lại là một lối trang
điểm đầy nguy cơ đối với một con vật yếu đuối vì khó mà trốn
thoát được kẻ thù. Chính vì thế nên thông thường màu đỏ là màu
của giống đực chứ không phải của giống cái.
Trong thiên nhiên keo kiệt, màu vàng xuất hiện thường
nhất vì rất dễ sản xuất. Nhiều loài động vật chọn màu này để báo
hiệu về sự độc hại của chúng. Chỉ cần một lượng nhỏ caroténoide,
chúng ta sẽ có được một màu vàng chói lọi. Mắt của loài chim ưng
có những sắc tố vàng trên võng mạc giúp chúng gia tăng sự tương
phản của một số màu để có thể phát hiện ra từ trên cao một con
thỏ nâu trên cánh đồng xanh lục.
Màu lục chính là màu của sự sống. Sóng ánh sáng này (từ
575 đến 515 nanômét) đặc trưng cho diệp lục tố, loại sắc tố sử
dụng quang năng để tạo ra đường và giải phóng oxy. Nhưng dù sắc
tố này hầu như rất phổ biến, đa số động vật không biết thu lại
sắc tố xanh lục trong thức ăn. Vì thế chúng phải gian dối : một
số loài thủy tức trong suốt có chứa trong ruột những phiêu sinh
vật màu lục; con culi lại thích nuôi tảo trên bộ lông của
chúng... Nhiều loài vật khác pha trộn màu xanh dương với màu
vàng. Vì không có sắc tố xanh dương nên chúng sử dụng màu vàng
sắc tố với màu xanh vật lý. Chẳng hạn như một số loài rắn và ếch
nhái có lớp da rất giàu carotène cho màu vàng, cộng thêm bộ lọc
gồm nhiều hạt mélanine đen phản chiếu màu xanh dương : kết quả
là chúng có được màu xanh lục.
Màu xanh dương là màu hiếm hoi nhất trong thiên nhiên.
Nếu thực vật có được chút ít sắc tố xanh (anthocyane), động vật
lại chẳng hề có. Tuy nhiên người ta vẫn thấy vài loài ếch, tôm
hùm, bướm và bọ rầy màu xanh dương. Những con vật này phản chiếu
và tăng cường ánh sáng xanh. Các “tấm gương” của chúng, đôi khi
rất phức tạp, lại chứa sắc tố mélanine. Thật khó mà tưởng tượng
được rằng sắc tố màu đen này lại tạo ra được các màu sắc tươi
đẹp. Thật ra chính sự sắp xếp chính xác những hạt sắc tố mới
quan trọng. Nhờ độ dày và cấu trúc của chúng, các sắc tố này lọc
ra và tăng cường màu xanh dương lên. Người ta có được màu tím
cũng bằng cách đó, nhưng sắc tố mélanine nâu sẽ thay thế cho
mélanine đen.
Còn màu xanh dương của biển cả giản đơn chỉ do phản
chiếu màu của bầu trời. Trời xanh vì phản chiếu nhiều sóng ánh
sáng xanh hơn. Nhưng biển chỉ có màu xanh nếu nước trong suốt và
cạn.Nếu quá sâu, các tia sáng sẽ bị chặn lại.
Ở thực vật, khi tiếp xúc với oxy của không khí, một vài
loại alcool và phénol sẽ làm cho vỏ cây chuyển thành màu nâu, đó
là màu của sự già cỗi. Các chất phénol cũng tạo màu nâu cho
những trái cây già hay dập úng.
Nhưng tại sao thiên nhiên lại sặc sỡ như thế ? Không
phải lúc nào màu sắc cũng có vai trò, và có thể chỉ là kết quả
của sự ngẫu nhiên. Chất diệp lục không phải được sự tiến hóa
chọn lựa vì màu lục của nó, mà vì nó có khả năng chuyển quang
năng thành hóa năng. Nhưng cũng có nhiều màu sắc biết nói. Nhiều
loài hoa mang màu sắc rực rỡ để quyến rũ những loài vật thụ phấn
cho chúng, trong khi một số hoa khác lại không màng đến việc
trang điểm, chằng hạn như hoa thông. Tạo ra các sắc tố phải cần
đến năng lượng, do đó màu chỉ có mặt khi mang lại một lợi ích
nào đó. Giữa nhu cầu quyến rũ và trốn tránh kẻ thù, ranh giới
đôi khi rất mong manh. Nhiều loài chim trống chấp nhận liều mạng
sống để hấp dẫn con mái, chằng hạn như loài công. Nhưng nguy cơ
này cũng xứng đáng cho giống loài : màu sắc sặc sỡ biểu trưng
cho sức khỏe tốt, và từ đó là sự truyền giống mạnh mẽ. Hai phẩm
chất quyến rũ người bạn tình vốn chỉ mong muốn có những hậu duệ
lành mạnh và khỏe khoắn.
Do vậy màu sắc tựa như một ngôn ngữ được cải biên.
Nhưng tại sao loài có vú lại bỏ qua ? Có lẽ bởi vì chúng đã có
dây thanh âm và động tác. Con người là một trong những loài có
vú hiếm hoi biết sử dụng công cụ màu sắc. Môi son và trang phục
đủ màu chẳng có mục đích gì khác hơn là quyến rũ...
MINH LUÂN
Trở về Trang Chính
| 