BS NGUYỄN ANH HUY

Năm Mậu Thìn (1028), vị vua khai sáng triều Lý se mình, bèn gọi thái tử dặn dò việc nước. Tin nhà vua siết nặng và chuẩn bị truyền ngôi làm ba người em của thái tử trở về tranh ngôi. Loạn tam vương xảy ra, huynh đệ tương tàn, thái tử Lý Phật Mã lên ngôi, đại ân xá và lấy các niên hiệu: Thiên Thành (1028-1033), Thông Thụy (1034-1038), Càn Phù Hữu Đạo (1039-1041), Minh Đạo (1042-1043), Thiên Cảm Thánh Vũ (1044-1048), Sùng Hưng Đại Bảo (1049-1054).

Các đồng tiền có hiệu trùng với các niên hiệu trên, sách vở nghiên cứu tiền cổ xưa nay nhắc đến những đồng tiền sau: 1, Thiên Thành Nguyên Bảo. 2, Càn Phù Nguyên Bảo. 3, Minh Đạo Nguyên Bảo. 4, Minh Đạo Thông Bảo. 5, Thiên Cảm Nguyên Bảo. 6, Thiên Cảm Thông Bảo. 7, Đại Bảo Thông Bảo.

            GS Hoàng Văn Khoáng, trong bài “Đôi điều về các chặng đường hình thành và phát triển tiền cổ ở Việt Nam” đăng trên tạp chí Khảo Cổ Học số 3/1996, có thống kê tiền Thông Thụy Nguyên Bảo; đây là bài viết đầu tiên trên thế giới thống kê có tiền hiệu này nhưng không có hình ảnh minh họa, do vậy, cần phải đính chính lại...

Về đồng tiền Thiên Thành Nguyên Bảo, chưa có một nhà nghiên cứu chuyên về tiền cổ nào giám định tiền này là của Lý Thái Tông (chỉ trừ tác giả Hoàng Văn Khoáng), bởi vì dựa thư pháp và đặc điểm đồng tiền, dễ dàng nhận biết là tiền của Trung Quốc thời (Hậu) Đường niên hiệu Thiên Thành năm 926. Sách Numismatique Annamite của Désiré Lacroix in tại Saigon năm 1900, khi viết về tiền Thiên Thành, nhưng đồng tiền công bố lại là Thiên Thánh Nguyên Bảo của nước Đại Tống!

Tiền Càn Phù Nguyên Bảo, tuy trùng với niên hiệu của Lý Thái Tông, nhưng tôi xem qua rất nhiều lần, thấy tiền này mang đặc điểm của tiền thế kỷ XVIII nên giám định tiền được đúc vào thế kỷ XVIII. Còn tiền Đại Bảo Thông Bảo thì rõ ràng mang đặc điểm của tiền thời Lê nên giám định là tiền của Lê Thái Tông, niên hiệu Đại Bảo (1440-1442).

Như vậy, tiền của Lý Thái Tông, theo tôi, chỉ có thể có hai hiệu là Minh Đạo và Thiên Cảm.

l

Về niên hiệu Minh Đạo, có thể gặp hai vị vua có hiệu này là Đại Việt - Lý Thái Tông, và Đại Tống - Nhân Tông (1032-1033). Trong Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí, sử gia Phan Huy Chú ghi: “Lý Thái Tông, năm Minh Đạo thứ nhất (1042) đúc tiền Minh Đạo. Năm thứ hai (1043) lại đúc tiền Minh Đạo ban cho các quan văn võ”. Hiện tại các nhà sưu tập đã tìm thấy hai hiệu tiền là Minh Đạo Nguyên Bảo và Minh Đạo Thông Bảo. Loại tiền Minh Đạo Thông Bảo khá hiếm, chỉ có Cổ Tiền Đại Từ Điển (sách chữ Hán, Trung Hoa thư cục, 1982) của TingFuBao mới có hình tiền này, đường kính 25,5mm, gồm 2 loại khác nhau ở mặt lưng là có hoặc không có chữ “thiên”. Tác giả không giám định là tiền của Lý Thái Tông hoặc Tống Nhân Tông, mà cho là “bất tri niên đại phẩm” hoặc “vô khảo phẩm”, nghĩa là tiền chưa giám định được; song căn cứ vào đặc điểm, theo thiển ý, tiền có thể được đúc vào thế kỷ XVI - XVII, nên loại trừ khỏi đây. Chỉ còn luận về tiền Minh Đạo Nguyên Bảo, nhận thấy có 4 loại sau:

            - Viết bằng chữ triện.

- Viết bằng chữ chân, đường kính 25mm.

- Viết bằng chữ chân, đường kính 23mm.

            - Viết bằng chữ chân, đường kính 21mm.

Trước mắt, dễ thấy loại tiền được viết bằng chữ triện mang các đặc điểm của tiền Trung Quốc thời Tống rất rõ ràng. Còn loại tiền nhỏ 21mm, đặc điểm lại là tạp chủng của thế kỷ XVIII nên cũng loại trừ khỏi đây. Chỉ còn hai loại tiền 23mm và 25mm, chúng ta hãy so sánh:

            * Tiền 25mm: rất dễ gặp trong các lô tiền thời Đường - Tống, to, dày, mang các đặc điểm của tiền Trung Quốc đương thời.

* Tiền 23mm: hiếm gặp, mang đặc điểm các loại tiền Việt Nam thời Lý - Trần.

Một vài đặc điểm nêu trên, có thể phân biệt được để giám định loại tiền 23mm là của Lý Thái Tông.

l

Về tiền Thiên Cảm Thông Bảo, một điểm đáng chú ý là các hình được công bố xưa nay chỉ là hình vẽ chứ không có hình chụp đồng tiền thật sự: năm 1882, Toda công bố hình vẽ đồng tiền này, từ đó, các sách sau này như của Lacroix... kể cả TingFuBao cũng lấy hình vẽ này đưa vào Cổ Tiền Đại Từ Điển mà không bàn luận gì.

Theo tôi, có lẽ tiền Thiên Cảm Thông Bảo chính là do đọc nhầm từ tiền Thiên Khánh / Ứng Thông Bảo mà ra. Trong sách Tiền Cổ Việt Nam, Đỗ Văn Ninh cũng cho là có tiền Thiên Cảm Thông Bảo và giám định là của Lý Anh Tông (1174-1175), nhưng khi xem hình vẽ trong sách của Lacroix, GS Ninh cũng cảm nhận tiền này “lưng tiền có gờ viền mép và viền lỗ, đúc cẩn thận hơn những đồng tiền thời trước”. Sự cảm nhận này chứng tỏ tiền Thiên Cảm Thông Bảo to dày, gờ viền chỉnh chạc rõ ràng (do vẽ lại), và như vậy hiện vật rất có thể là tiền Thiên Khánh Thông Bảo. Tiền Thiên Khánh Thông Bảo rất lớn 23,5mm, dày, nét chữ và các gờ viền rất chững chạc, có thể đồng tiền bị gỉ, chữ “khánh” viết gọn trong đồng tiền thường thiếu nét lại bị gỉ rét nên rất dễ đọc nhầm thành chữ “cảm”. Tác giả đã đọc nhầm, lại chủ quan vẽ lại theo cách đọc của mình thì đã vô tình công bố một đồng tiền khác hẳn, không có trong lịch sử! Do vậy, vấn đề chỉ có thể xác định rõ ràng cho đến khi có người công bố hình chụp thật sự của tiền Thiên Cảm Thông Bảo. Nếu không như vậy, thì xem như chưa có tiền Thiên Cảm Thông Bảo và không được xếp vào danh mục tiền cổ Việt Nam.

Như vậy, chỉ còn tiền Thiên Cảm Nguyên Bảo, thấy có hai loại chính khác nhau:

- đường kính 22,5mm: mặt lưng không có chữ.

- đường kính 21,5mm: mặt lưng có hai chữ “Càn Vương”.

Niên hiệu Thiên Cảm có thể gặp ở hai vị vua triều Lý là Thái Tông niên hiệu Thiên Cảm Thánh Vũ (1044-1048) và Anh Tông niên hiệu Thiên Cảm Chí Bảo (1174-1175). Vậy tiền Thiên Cảm Nguyên Bảo là của Thái Tông hay Anh Tông? Các nhà nghiên cứu đều cho là của Thái Tông, tôi cũng tạm thời đồng ý như vậy, bởi lẽ:

Xét lại lịch sử, Lý Thái Tông có hai con trai là Lý Nhật Tôn đã phong thái tử và con út là Lý Nhật Trung, sau được phong tước Phụng Càn Vương. TingFuBao và Miuria Gosen đều cho rằng tiền Thiên Cảm Nguyên Bảo - Càn Vương là do Lý Nhật Trung đúc, điều này cũng có thể đúng vì tiền Càn Vương chỉ 21,5mm nhỏ hơn loại tiền kia của vua cha (22,5mm). Song việc khẳng định tiền này là do Phụng Càn Vương đúc cũng chưa có bằng chứng gì, vậy chỉ có thể nói tiền này được Lý Thái Tông đúc nhân dịp phong Lý Nhật Trung tước Phụng Càn Vương thì có lý hơn.

So sánh hai loại tiền kể trên, thấy thư pháp bốn chữ viết trên đồng tiền đều là một. Như vậy cả hai loại tiền đều được đúc cùng một thời đại nên mới giống nhau như thế. Tuy nhiên, bản thân tôi cũng vẫn băn khoăn nhiều, bởi ngay cả trong sách Tiền Kim Loại Việt Nam do Bảo tàng Lịch sử Việt Nam xuất bản năm 2005, trang 17-18 cũng nói: “tiền Thiên Cảm Nguyên Bảo... loại mỏng nhỏ và loại tiền mặt lưng có chữ ‘’Càn Vương’’ hiện còn nhiều điểm tồn nghi vì thiếu những yếu tố đặc trưng của loại tiền thời Lý”.

Tóm lại, theo ý kiến chủ quan của tôi, trong bảng thống kê tiền cổ Việt Nam, không có tiền Thiên Cảm Thông Bảo mà chỉ có Thiên Cảm Nguyên Bảo và tạm xếp vào thời Lý Thái Tông, sẽ tiếp tục tìm hiểu thêm...

Bài đã đăng:

MỘT ĐỒNG TIỀN, MỘT NIỀM TỰ HÀO...

VỀ ĐỒNG TIỀN THỨ HAI CỦA NƯỚC VIỆT NAM

VỀ ĐỒNG TIỀN CỦA THÁI TỔ TRIỀU LÝ

Trở về Trang Chính