|
Nghe
nhạc Trịnh Công Sơn, ta thường gặp hình ảnh mái tóc của những cô
gái Huế:“tuổi nào lang thang thành phố tóc mây cài...”
hoặc “gió heo may đã về, chiều tím loang vỉa hè, và gió hôn
tóc thề...”. Đây chắc chắn là hình ảnh Huế, bởi hai chữ “tóc
thề” là tiếng Huế, song vì sao gọi là “tóc thề” (?) thì đến nay
vẫn chưa ai giải thích được rõ ràng!
Bác sĩ
Bùi Minh Đức, một người Huế hiện ở California, chuyên nghiên cứu
Văn hóa Huế và đã xuất bản Từ điển tiếng Huế, chỉ giải thích như
sau: “Tóc thề: ngụ ý con gái Huế còn thơ ngây, tóc để xõa bờ
vai...”.
Trịnh Công Sơn nói rằng: “Ca khúc đối với tôi là một
mô hình gần gũi, thiết thân và hoàn chỉnh. Nó là một cuộc hôn
phối kỳ diệu giữa thi ca và âm nhạc... Ca khúc là nỗi lòng của
một con người trong cuộc sống. Cuộc tình giữa âm nhạc và văn học
này đã khiến ca khúc tự nó có thể chạm đến mọi bờ cõi tri thức
của đời sống con người...”
Để giải
thích vì sao “Thương một người”, nhạc sĩ hát “thương
nụ cười và mái tóc buông lơi...”, có thể đã ẩn dụ hình ảnh:
Một thương tóc bỏ đuôi gà,
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên,
Ba thương má lúm đồng tiền...
Rồi hình ảnh đáng
yêu “mây và tóc em bay trong chiều gió lộng...” đã biểu
hiện “Tuổi đời mênh mông” như thuyền chưa cập bến, bởi
vì...
Người ta nói rằng, con gái Huế ngày xưa thường để tóc
dài tự nhiên, khi có một biến cố gì về tinh thần, thường làm
chứng lời thề của mình bằng sự cắt tóc, do đó mới gọi là “tóc
thề”. Nhưng khi đã đính hôn, người con gái phải kẹp tóc lại, ra
đường người ta nhìn vào tóc đã kẹp, biểu hiện đã đính hôn nên
không còn nhòm ngó; và khi đã lấy chồng hoặc lớn tuổi thì thường
bối tóc, cuộn thành lọn ở phía sau. Do đó ca dao Huế mới có câu:
Ghét thay con gái Phong Chương,
Đầu thì tóc kẹp, ra đường ghẹo trai.
Ý nghĩa
câu này ở chổ con gái đã kẹp tóc, tức cũng như đã có chồng, mà
còn “ra đường ghẹo trai”, tức vi phạm tiết hạnh, cho nên người
ta mới ghét thay!
Có
những khi “ru em đầu con gió, em hong tóc bên hồ...” hoặc
“gió heo may đã về... và gió hôn tóc thề”, thì hình ảnh
“tóc em gầy trong gió” đã tạo siêu cảm cho họ Trịnh là ở
chổ “gió sẽ mừng vì tóc em bay...”. Tóc đã bay, tức là
chưa kẹp, chưa lấy chồng, nhờ đó những tâm hồn lãng mạn đa tình
như chúng ta mới có thể trao yêu bằng cách “gọi nắng cho tóc
em cài loài hoa nắng rơi...” hoặc “đóa hoa hồng cài lên
tóc mây...”.
Và hình
tượng “cho mây hờn ngủ quên trên vai” cũng tựa hình ảnh
của Nguyễn Du “mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da...”; cho
nên phải “gọi em cho nắng chết trên sông dài”, bởi
“sông dài” ở đây chính là hình ảnh tóc thề “sợi tóc em
bồng, trôi nhanh trôi nhanh như dòng nước hiền...”.
Và lại
có khi nhạc sĩ phải thốt lên “Ôi, tóc em dài đêm thần
thoại...”, để rồi họa sĩ đã phác chân dung “tay măng trôi
trên vùng tóc dài...” như bức tranh “Thiếu nữ bên hoa huệ”
nổi tiếng của Tô Ngọc Vân.
Nhưng
sau khi “bàn tay đưa anh đến quê hương vàng son, vào trời
lãng quên, tóc em như trời, xưa đã qua đi ngàn năm...”, cũng
có lúc nhạc sĩ phải “lùa nắng cho buồn vào tóc em...” và
“ru mãi ngàn năm, dòng tóc em buồn...”, bởi ca dao
Huế lại có câu:
Tóc mai sợi ngắn sợi dài,
Lấy nhau chẳng đặng, thương hoài ngàn năm!
Phụ nữ
kẹp tóc hoặc bối tóc là biểu hiện đã có gia đình, nhưng tóc mai
thì sợi ngắn sợi dài nên không thể bị kẹp hoặc bối vào lọn tóc
được, nó thoát khỏi vòng cương tỏa của cái kẹp hoặc cục bối; hàm
ý người phụ nữ vì vô duyên không lấy được người yêu, phải lấy
người không yêu, dù phải theo luân lý “xuất giá tòng phu”, nhưng
không gì có thể ngăn cấm được trong thâm tâm cứ thương hoài ngàn
năm...
Vì
“từ lúc đưa em về, là biết xa nghìn trùng...” nên nhạc sĩ họ
Trịnh đã tự “Ru ta ngậm ngùi” bằng một câu hỏi “có sợi
tóc nào bay (?), trong trí nhớ nhỏ nhoi...”, hoặc “tóc
nào hãy còn xanh, cho ta chút hồn nhiên...”. Người yêu đã ra
đi nhưng trong lòng người nghệ sĩ thì “đôi khi nhớ trong tóc
em mùi cây trái thơm tho...” nên “ru mãi ngàn năm... ru
em bạc lòng...”, nhưng trực tiếp với người yêu thì lại ru
cách khác : “-Em hãy ngủ đi!”, “ngủ đi em tóc gió thôi
bay...”, tóc đã kẹp thì nên gió thôi bay, nên quên đi kẻo...
khổ tâm thương hoài ngàn năm...
* * *
Tóc thề
xứ Huế, đã được Trịnh Công Sơn ví von bằng nhiều hình ảnh như
“mây”, “sông dài”, “dòng nước hiền”, “mùa xanh lá, loài sâu ngủ
quên trong tóc chiều”... bởi chính họ Trịnh đã nói: “...
Có những cách nhìn và lòng đam mê không giống nhau. Và làm sao
có thể giống nhau được khi bản chất của nghệ thuật là một đòi
hỏi miên man cái muôn hình vạn trạng...”. Song hình ảnh đẹp
nhất, lãng mạn nhất về tóc thề, được tác giả mô tả như quay lại
một đoạn phim chậm là “tóc em từng sợi nhỏ, rớt xuống đời làm
sóng lênh đênh...”...
NAH
BS
NGUYỄN ANH HUY
220,
Chi Lăng - Huế
ĐT:
0914 193969
E.mail:
anhhuyhue@yahoo.com
Trở về Trang Chính
| 