BS NGUYỄN ANH HUY

   Cao Tông triều Lý, lên ngôi lấy 4 niên hiệu: Trinh Phù (1176-1185), Thiên Tư Gia Thuỵ (1186-1201), Thiên Gia Bảo Hựu (1202-1204), và Trị Bình Long Ứng (1205-1210).

Ngày nay, các nhà sưu tập đã tìm thấy nhiều loại tiền có hiệu trùng với niên hiệu của Lý Cao Tông như Thiên Tư Nguyên Bảo, Thiên Tư Thông Bảo, và rất nhiều loại tiền Trị Bình... 

Tiền Thiên Tư Nguyên Bảo, tôi đã xem hiện vật thật nhiều lần, thấy mang đặc điểm của tiền thời Lý rất rõ; và cũng không có vị vua nào ở vùng Đông Á có niên hiệu Thiên Tư, nên việc giám định Thiên Tư Nguyên Bảo là tiền của Lý Cao Tông, rất dễ được sự chấp nhận. Riêng tiền Thiên Tư Thông Bảo, chỉ mới thấy hình vẽ do Toda giới thiệu chứ chưa thấy hiện vật thật, thêm nữa, xem dòng chảy tiền triều lý từ Minh Đạo đến Trị Bình, thấy chỉ là tiền “Nguyên Bảo” cùng đặc điểm, nên việc có tiền Thiên Tư Thông Bảo không (?), chúng tôi đang tiếp tục tìm hiểu... 

Nói đến tiền Trị Bình, tuy chỉ có 3 hiệu: Trị Bình Nguyên Bảo (TBNB), Trị Bình Thông Bảo (TBTgB) và Trị Bình Thánh Bảo (TBThB), nhưng do có chất liệu, thư pháp, kích thước... khác nhau nên rất nhiều loại, có thể sơ lược thống kê một số loại sau:

* Các mẫu tiền đó, các nhà nghiên cứu đi trước phần lớn giám định không thống nhất và không chính xác, xin kể một số trường hợp sau:

- Toda cho rằng tiền số 16 là do Bình Định Vương Lê Lợi đúc để xử dụng trong 10 năm chống quân Minh nhưng không lý giải gì cho giám định này. Bằng phương pháp hồi cứu, tôi chứng minh được sự giám định này đã dựa trên một cơ sở bị sai. Mẫu tiền số 5, 7 và 15 được tác giả giám định là của Lý Cao Tông niên hiệu Trị Bình Long Ứng (1205-1210), đơn giản là dựa vào niên hiệu.

            - Sách của Lacroix thì giám định mẫu tiền số 1 và 8 là của triều Lý mà sau này Đỗ Văn Ninh theo đó trích lại nhưng băn khoăn: “Tư liệu này chắc là không chính xác bởi vì mẫu tiền  không khác gì tiền Trị Bình Nguyên Bảo của Trung Quốc...” hoặc “...đồng tiền này còn nhiều điều đáng ngờ vực...”.

            - Sách của TingFuBao thì không có tiền của Lý Cao Tông.

            - Sách của Miuria Gosen giám định mẫu số 2 là của triều Lý, tôi hoàn toàn đồng ý; nhưng lại giám định các mẫu 6, 16, 17 là của Bình Định Vương, ắt do ảnh hưởng giả thuyết của Toda.

            - Sách của François Thierry có đưa ra một số mẫu tiền Trị Bình nhưng không giám định được nên gọi là “monnaies incertaines”...

            * Tóm lại, hầu như chưa có ai lý giải được rõ ràng, riêng ý kiến của tôi như sau:

- Tiền của Tống Anh Tông niên hiệu Trị Bình (1064-1067) gồm các đồng số 1, 7, 8, 9 và 12 là những đồng bằng đồng thau đường kính 23-23,5mm hoặc tiền sắt.

- Tiền của Lý Cao Tông là đồng số 2, xin chụp lại theo sách của Miuria Gosen.

- Các mẫu tiền bằng đồng đỏ số 6, 10 và 11 là do chúa Nguyễn Phúc Thụ đúc năm 1725 khi mua đồng đỏ của Nhật Bản để đúc tiền.

- Các mẫu tiền nhỏ mỏng số 5, 15, 16 và 17 là do Mạc Thiên Tứ được chúa Nguyễn ban đặc ân cho mở cục đúc tiền tại Hà Tiên từ năm 1736.

- Các mẫu tiền kẽm số 3, 4, 13 và 14 là của chúa Nguyễn Phúc Khoát đúc từ năm 1746 khi mua kẽm trắng của Hà Lan để đúc tiền.

- Các mẫu tiền số 18, những đồng tiền có chất liệu xấu, thư pháp lạ (dị thư) do dân chúng đúc vào thế kỷ XVIII.

Giải thích hết vì sao phải giám định như thế là những vấn đề khá phức tạp, nên xin hẹn sẽ trình bày cụ thể vào những dịp bàn về tiền tệ của các thời kỳ tương ứng. Trong giới hạn bàn về tiền triều Lý, chỉ xin nêu những điểm cần thiết để phân biệt tiền Trị Bình của Lý Cao Tông và của Tống Anh Tông.

Bảng lược kê trên cho thấy mẫu tiền số 1 của nước Đại Tống và mẫu tiền số 2 của nước Đại Việt đều được đúc bằng đồng thau, 4 chữ “Trị Bình Nguyên Bảo” đều được viết bằng chữ chân nên rất dễ nhầm lẫn. Tuy đường kính của chúng có xê xích song sự thật các khuôn đúc tiền ngày xưa đều được làm bằng thủ công nên đường kính đo trên chỉ là hình thức tương đối, không thể dựa vào đó để phân biệt được. Do vậy, xin nêu một vài đặc điểm để phân biệt:

- Chữ “trị” trong đồng tiền của triều Lý (Việt Nam) có bộ thuỷ là 3 giọt nước đang rơi chưa chạm mặt đất, trong khi bộ này ở đồng tiền Trung Quốc thì giọt nước đầu (trong cách viết chữ Hán thì giọt nước này lại là nét thứ ba của bộ thủy) đã chạm mặt đất nên văng toé lên.

- Chữ “bình” trong đồng tiền triều Lý có nét sổ dọc dài hơn cạnh lỗ vuông đồng tiền.

- Chữ “nguyên” hoàn toàn giống các chữ “nguyên” trong tiền Minh Đạo và Thiên Cảm triều Lý.

- Chữ “bảo” trong đồng tiền triều Lý có bộ bối viết bầu tròn, trong khi ở đồng tiền Trung Quốc thì viết vuông vức.

Điểm cần nhấn mạnh ở đây là cả 4 đặc điểm vừa nêu đều xuất hiện trên cùng một đồng tiền, cho nên loại này khá hiếm, nếu không có đầy đủ cả 4 đặc điểm vừa nêu thì không phải là tiền triều Lý.

Tiền Trị Bình Nguyên Bảo của Lý Cao Tông (chụp lại theo sách của Miuria Gosen)

Bài đã đăng:

MỘT ĐỒNG TIỀN, MỘT NIỀM TỰ HÀO...

VỀ ĐỒNG TIỀN THỨ HAI CỦA NƯỚC VIỆT NAM

VỀ ĐỒNG TIỀN CỦA THÁI TỔ TRIỀU LÝ

BÀN VỀ TIỀN CỦA LÝ THÁI TÔNG

Trở về Trang Chính