|
“Diễm xưa”, một tình khúc nổi tiếng của nhạc sĩ
Trịnh Công Sơn, mà phần lớn người Huế đều yêu thích; cũng được
người Nhật yêu thích, chuyển ngữ với tựa đề “Utsukushii
Mukashi”, rồi lại được Đại học Kansai Gakuin chọn làm nhạc
phẩm đưa vào chương trình giảng dạy trong bộ môn Văn hóa và Âm
nhạc; bắt đầu bằng những ca từ:
“Mưa
vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ,
Dài
tay em mấy thuở mắt xanh xao,
Nghe
lá thu mưa, reo mòn gót nhỏ,
Đường dài hun hút cho mắt thêm sâu...”
Trong ký ức “Diễm của những ngày xưa”,
Trịnh Công Sơn kể lại: “Thuở ấy có một người con gái rất mong
manh, đi qua những hàng cây long não lá li ti xanh mướt để đến
trường Đại học Văn khoa ở Huế. Nhiều ngày, nhiều tháng của thuở
ấy, người con gái ấy vẫn đi đi qua dưới những vòm cây long não.
Có rất nhiều mùa nắng và mùa mưa cũng theo qua... Mùa mưa Huế,
người con gái ấy đi qua nhoà nhạt trong mưa giữa hai hàng cây
long não mờ mịt...”
Để
giải thích hiện tượng một tâm hồn “buổi chiều ngồi ngóng,
những chuyến mưa qua”, rồi thắc mắc “chiều này còn mưa,
sao em không lại?”, có thể hiểu tương tự như cơ chế hình
thành phản xạ có điều kiện của Pavlov trong y học. Đó là sự lập
đi lập lại của một sự việc (những “buổi chiều... em... lại”)
trong một điều kiện tự nhiên nhất định (“những chuyến mưa qua”),
tạo nên một phản xạ có điều kiện trong... tâm thức. Và khi điều
kiện tự nhiên ấy xảy ra (“chiều này còn mưa”), lập tức có phản
xạ liên đới là “ngồi ngóng” hiện tượng kèm theo (“em...
lại”), nhưng nếu hiện tượng kèm theo không có, sẽ gây trong tâm
tư một thắc mắc “sao em không lại”?!
Nói về sinh thái học
nhân văn, giáo sư Trần Quốc Vượng bảo rằng văn hóa - nhân văn
Huế đã “dựa theo và thích nghi với hệ sinh thái tự nhiên”.
Đường vô xứ Huế
loanh quanh, phần lớn diện tích của Thừa Thiên - Huế có địa hình
đồi núi tạo thành một vòng cung từ phía tây xuống phía nam. Các
dãy núi cao của Trường Sơn Bắc ăn lan ra sát biển và đột ngột
chấm dứt ở phía nam của tỉnh bằng một mạch núi cao lên đến trên
1000m đâm thẳng ra biển và kết thúc bằng hòn Sơn Trà ở phía đông
núi Hải Vân như một bức tường thành đồ sộ chắn gió mùa đông bắc,
nên các đợt gió mùa hầu như không còn đủ sức vượt qua dãy núi
cao này.
Do vậy, bao nhiêu
lượng hơi nước trong không khí của gió mùa đều tích đọng ở Huế
gây nên mưa và rét, và đây là vùng có lượng mưa vào loại nhiều
nhất nước ta. Đặc biệt mưa Huế là loại mưa lệch pha: ở hai miền
bắc nam thì có hai mùa mưa và khô gần như trùng nhau trong hai
nửa thời gian của năm với hai mốc khoảng tháng 4 và tháng 10
dương lịch, còn ở Huế mùa mưa lại trùng với mùa đông lạnh.
Vào những lúc thời tiết đông lạnh mưa như vậy, người
Huế ít ra khỏi nhà, thường nhìn mưa mà hồi ức với những kỷ niệm
xưa... Từ đó hình thành nên một trong những nét của phong cách
người Huế là thường trầm tư mặc tưởng, sống hướng nội hơn hướng
ngoại, thích sâu lắng, không thích khoa trương ồn ào...
...Kiểu mưa Huế ấy,
đã được mô tả rất đặc sắc: “trời còn làm mưa, mưa rơi mênh
mang / thênh thang...”, hoặc “mưa kéo dài lê thê những
đêm khuya lạnh ướt mi”, hoặc:
“Chiều chủ nhật buồn,
Nằm
trong căn gác đìu hiu,
Ôi
tiếng hát xanh xao của một buổi chiều,
Trời
mưa trời mưa không dứt,
Ô
hay mình vẫn cô liêu...”
Và so sánh với mưa các xứ khác, nhạc sĩ đã cho thấy
rõ:
“Em còn nhớ hay em
đã quên,
Nhớ Sài Gòn mưa rồi
chợt nắng...”
Trịnh Công Sơn tâm sự:
“...Thường thường,
con người có thói quen sống bằng kỷ niệm, và khi một tác phẩm
được gắn liền với kỷ niệm thì tác phẩm ấy đã sẵn có bề dày của
sự ưu ái rồi!”.
Hãy theo dõi tiến trình xao xuyến của nhạc sĩ về kỷ niệm “yêu
nhau yêu cả đường đi” trong không gian mưa... Với sự tả thực,
khi thì“nghe
lá thu mưa, reo mòn gót nhỏ...”, khi thì
“mưa thì thầm, dưới chân ngà...”; nhưng khi những hình ảnh ấy chỉ còn là ký ức thì nhạc sĩ
lại xót xa
“...trên bước chân em, âm thầm lá đổ...”. Cho nên, phản xạ Pavlov
“...bước chân em xin
về mau...”
vẫn tiếp diễn mãi như hiệu ứng domino:
“Người ngồi xuống, mây ngang đầu,
Mong
em qua, bao nhiêu chiều...”
Một lối tu từ được
nhạc sĩ sử dụng để ẩn dụ “còn mưa xuống như hôm nào, em đến
thăm...”, mà “người ngồi đó, trong mưa nguồn, ôi yêu
thương, nghe đã buồn...”, thì tính chất cơn mưa lại là một
đối trọng được đặt ra để so sánh:
“Mưa có buồn bằng
đôi mắt em?...
Mưa có còn buồn
trong mắt trong?”
Là người Huế, các điệu hò mái nhì, mái đẩy man mác
nước sông Hương chính là một biểu hiện rõ nét tính cách sâu lắng
trong tâm hồn; cho nên những tiếng rơi của cơn mưa lại được ẩn
dụ qua điệu ru
“thôi ngủ đi em, mưa
ru em ngủ...”
là
điều rất kỳ lạ:
“Trời còn làm mưa, mưa rơi mênh mang...
Lời
ru miệt mài, ngàn năm ngàn năm,
Ru
em nồng nàn, ru em nồng nàn...”
Đó là những cơn mưa
thực thể, nhưng ở nhạc sĩ họ Trịnh lại còn có những cơn mưa
trong tâm thức:
“Nghe mưa nơi này,
lại nhớ mưa xa,
Mưa
bay trong ta, bay từng hạt nhỏ...”
Hoặc:
“Đôi
khi, trên mái tình ta, nghe những giọt mưa,
Tình
réo tình âm thầm, sầu réo sầu, bên bờ vực sâu...”
Giải thích ý nghĩa tác phẩm của
mình, Trịnh Công Sơn nói: “Âm nhạc của tôi, nói cho cùng chỉ
là những kỷ niệm của tôi và rồi sẽ là kỷ niệm của người nghe...”.
Vì thế, giáo sư Cao Huy Thuần nhận xét: “Cảnh, tình và người
trong Trịnh Công Sơn là cảnh Huế, tình Huế, người Huế... Sau này
Sơn rời Huế và Sài Gòn, chất thơ trong nhạc của Trịnh Công Sơn
vẫn là chất Huế, nguồn thơ vẫn chảy từ Huế. Vô số những bài hát
của Sơn đều ướt và mưa. Vì Huế là xứ của mưa dầm. Mưa mùa đông,
mưa mùa hè, mưa sợi nhỏ, mưa sợi to, mưa tỉ tê, mưa ray rứt,
cảnh mưa trong Trịnh Công Sơn buồn nhưng rất đẹp...”.
Cuối cùng, nhạc sĩ bộc bạch, cho dù suối nguồn tạo cảm hứng
trong tình ca của mình xuất phát như thế nào, vẫn không thể
thiếu được một điều kiện tự nhiên:
“Từng người tình bỏ ta đi như những dòng sông nhỏ,
Ôi! những dòng sông nhỏ, lời hẹn thề... là những cơn mưa...”
Và đó chỉ là một tiền đề, một tiền đề để người nghệ
sĩ ước mong được tiếp tục cuộc hành trình của mình:
“Xin hãy cho mưa qua miền đất rộng,
Để người phiêu lãng, quên mình lãng du...”
NAH
Trở về Trang Chính
| 