|
Không biết từ lúc nào? do đâu? và
vì sao? mà người ta hay nói màu tím là màu đặc trưng của Huế! Có
phải tím thành cổ? hay là tím chiều mơ?... bởi không ai có thể
định nghĩa được, cũng như tính được chuẩn độ của màu “tím Huế”
trong phổ hệ màu là như thế nào!
Cố họa sĩ Phạm Đăng Trí cho biết: “Đối với màu tím,
phụ nữ Huế quan niệm đó là một sắc trang nhã. Trông không buồn
mà chỉ như mĩm cười. Không quá nồng nàn như bông lài mà thoang
thoảng như hương lan thanh đạm và tế nhị. Vì vậy, đàn bà con gái
thường mặc màu tím... Và nữ sinh thường chọn màu này để làm đồng
phục... Tím là sắc lạnh, là sắc thuộc âm, nằm dưới cùng trong
quang phổ, phát ra bước sóng ngắn và sức sáng nhẹ nhàng... Điều
vừa trình bày, chứng tỏ ý thức thẩm mỹ của chị em phụ nữ xứ này
qua việc chọn màu tím để ví với đức tính của mình thì thật là
tinh tế. Do đó, đã sinh ra từ ngữ “màu tím Huế”...”.
Trong
thế giới màu sắc, chỉ có ba màu cơ bản là: đỏ, vàng và xanh.
Trắng và đen có thể xem không phải là màu, mà chỉ là nền, sắc độ
giảm tối đa hoặc tăng tối đa của các màu. Phối hợp các màu cơ
bản trên, tùy theo từng mức độ mà có muôn màu nghìn tía...
Xanh là màu có tính lạnh và mạnh mẽ, đỏ là màu nóng
cuốn hút. Hai màu xanh đỏ phối hợp tạo thành màu tím rất lôi
cuốn mà người đời đã tốn không biết bao nhiêu giấy mực để nói về
màu này...
Tím là
một màu chính trong ngũ sắc pháp lam Huế (đỏ, vàng, tím, lục,
xanh) trang trí ở cung điện cũng như ở đình chùa miếu vũ..., nên
sắc màu truyền cảm mạnh này đã quyện vào tâm tư người bản xứ.
Cũng màu tím, song tuỳ theo sắc độ, cung bậc như tím hoa cà, tím
than...; rồi đặc biệt là “tím Huế”, là biểu hiện sự thuỷ chung
nhưng lãng mạn, bâng quơ và nhớ nhung:
“Chiều một mình
qua phố,
Âm thầm nhớ nhớ
tên em,
Có khi nắng khuya
chưa lên,
Mà một loài hoa
chợt tím...”
Huế một thuở là
kinh đô, vàng là màu áo của vua thiết triều, thuộc thổ (trung
ương) trong ngũ sắc truyền thống phương Đông (đỏ, vàng, xanh,
trắng, đen), và cũng là một màu chính trong pháp lam Huế, được
vua chúa chọn làm màu của vương quyền, nên cũng biểu hiện về Huế
và có tính tươi sáng, sắc vui:
“Chiều
một mình qua phố,
Âm thầm
nhớ nhớ tên em,
Áo xưa
chưa quen phong trần,
Đợi mùa
thu vàng áo thêm...”
Trịnh Công Sơn
nói: “-Tôi không thấy có ranh giới nào
giữa thế giới âm thanh và thế giới im lặng cả. Những gì không
nói được bằng ngôn ngữ âm nhạc thì tôi nhờ đến ngôn ngữ màu sắc.
Nếu cả hai phương tiện này cũng chưa chuyên chở hết những suy
nghĩ của tôi về đời và con người thì tôi lại phải tìm đến với
văn chương”.
Trong cùng một ca
khúc, mà nhạc sĩ thiên tài họ Trịnh cũng là một họa sĩ, đã phối
màu vàng cổ điển của văn hóa cung đình với màu tím của văn hoá
dân gian tạo nên cặp màu đặc sắc của Văn hoá Huế. Đây là một cặp
màu bổ sung mà mỗi màu đều có nét đẹp riêng, nhưng khi phối hợp
đã cộng hưởng mang nét đẹp vương giả; cùng tôn lẫn nhau, không
phải màu nào chính, màu nào phụ, mà phụ thuộc vào hệ quy chiếu
của từng người cảm nhận...
Đặt
cánh hoa vàng trên nền tím, màu vàng sẽ rực rỡ hơn, mà nền tím
cũng không vì thế mà bị chìm. Nhưng nếu đặt màu vàng ấy vào nền
trắng, xanh... thì cánh hoa không thể nổi bật được. Hiện tượng
một cặp màu bổ sung thỉnh thoảng vẫn lặp lại trong những bài ca
trữ tình mang không gian Huế:
“Nhìn những mùa thu đi...
Nghe
tháng ngày chết trong thu vàng...
Gió
heo may đã về,
Chiều tím loang vỉa hè,
Và
gió hôn tóc thề...
Trong nắng vàng chiều nay...”
Cũng có
thể “chiều tím” là do không gian Huế tím, nhưng cũng có
thể “tím loang vỉa hè” có nghĩa là nữ sinh tan trường
buổi chiều được “gió hôn tóc thề” và gió cũng hôn luôn cả
áo dài làm tà áo tím loang loáng trên vỉa hè! Song nhạc sĩ đã
cho biết thêm “trong nắng vàng chiều nay”, như vậy tím
đây không phải là tím chiều mơ, mà chắc chắn là màu của tà áo
dài Huế đã nhuộm thắm được “nắng vàng” làm tươi thêm...
Sống
trong thành phố vườn, hòa lẫn với cỏ cây, từ căn nhà nhỏ mà tiếp
xúc với vũ trụ, người Huế cảm nhận sự vật và hiện tượng bằng
trực giác hơn lý tính, từ đó sinh ra tâm hồn đồng nội. Vì thế mà
nhạc sĩ đã tô điểm bức tranh bằng những màu sắc thiên nhiên,
cũng như mượn ánh sáng làm phương tiện diễn đạt sự sinh động của
hiện thực tự nhiên: “cỏ cây chợt lên màu nắng...”, rồi
lãng mạn cực điểm là “màu nắng bây giờ trong mắt em...”.
Cứ thử hỏi “màu nắng” là màu gì (?) thì tác giả cho biết
ngay “em qua công viên mắt em ngây tròn, lung linh nắng thuỷ
tinh vàng...”.
Có lúc
nhạc sĩ không tô bằng màu trực tiếp, mà tả màu sắc một cách tinh
tế qua thủ pháp ẩn dụ trong một số quy luật phối màu nhất định,
để vẽ nên một không gian Huế rất đặc sắc. Người nghe được
“đưa em về, nắng vương nhè nhẹ”, mà “chiều cuối trời
nhiều mây”; những đám mây được “trời ươm nắng, cho mây
hồng” hoặc ngay cả khi “trời còn làm mưa, mưa rơi mưa
rơi, từng phiến mây hồng, em mang trên vai...”. Chính
những mây hồng này, long lanh với dòng Hương xanh ngát, tạo nên
không gian rực tím làm họa sĩ vật vã cảm hoài vì sự trống vắng
nửa hồn của gam màu “ngày xưa sao lá thu không vàng?...
để nắng đi vào trong mắt em”, bởi thu tím mà thiếu lá vàng
cũng như hoa xuân thiếu bướm lượn. Đây là bức tranh của một họa
sĩ thuộc trường phái Hội họa Ấn tượng có màu sắc tả thực, ghi
lại những cảm xúc đọng lại trong hồn người, thích không gian
thiên nhiên, nhờ đó sử dụng ngôn ngữ hội họa nhạy cảm, giàu tính
thẩm mỹ. Và những không gian rất ấn tượng này thoáng hiện thoáng
mất, khi thì “một loài hoa chợt tím”, khi thì “cỏ cây
chợt lên màu nắng”...
Có lúc nhạc sĩ lại dùng màu như
một họa sĩ của trường phái Sắc điểm:“đóa hoa hồng cài
lên tóc mây...”. Nhưng tóc ở đây không phải màu đen mà là
“tóc nào hãy còn xanh...”, mặc dù xanh ở đây có nghĩa
là thanh xuân, song về sắc màu thì vẫn là màu xanh, và trong nét
phối trí kiểu điểm sắc hồng cạnh sắc xanh này vẫn tương ánh tạo
nên sắc tím của Huế!
Cho
nên, Trịnh Công Sơn bảo:“-Hội họa và âm nhạc là hai người bạn
đồng hành trong nghệ thuật... Trong âm thanh có màu sắc và ngược
lại, trong màu sắc có âm thanh... Khi bạn nghe một bản nhạc, bạn
đắm chìm vào bản nhạc ấy và trong khối lượng âm thanh kia bỗng
mở ra cho bạn một không gian đầy màu sắc, lung linh, óng ả mà có
thể để bạn chưa bao giờ nhìn thấy...”. Và những ca từ hợp
thành gam màu được chuyển tải qua âm thanh của họ Trịnh tài hoa,
phần lớn là những màu trong ngũ sắc của pháp lam Huế, mà nổi bật
và đặc trưng nhất là cặp màu bổ sung vàng – tím.
BS NGUYỄN ANH HUY
220, Chi Lăng - Huế
ĐT:
0914 193969
E.mail:
anhhuyhue@yahoo.com
Trở về Trang Chính
| 