|
Keywords
: Rage, rabies
Bệnh
dại còn được gọi là bệnh chó dại vì trong thực tế thường do chó
điên cắn phải…Bệnh dại vẫn còn là một vấn đề trọng đại tại các
vùng Đông Nam Á như Việt Nam, Thái Lan, Ấn độ, Châu Phi và Châu
Mỹ La Tinh. Hằng năm, số tử vong vì bệnh chó dại cắn được ước
đoán vào khoảng trên 50000 người khắp thế giới…Tại các quốc gia
đang phát triển trong đó có Việt Nam, bệnh dại rất khó được kiểm
soát vì phần lớn chó không được chủng ngừa dại, ngoài ra sự kiện
thả chó chạy rong khắp xóm làng cũng làm tăng nguy cơ lây nhiễm
bệnh dại cho các loài vật khác và cho người. Ngược lại, tại các
quốc gia Tây phương và Bắc Mỹ, bệnh dại vẫn có nhưng ở một mức
độ ít nghiêm trọng hơn. Tại những xứ nầy, hầu như đa số chó và
mèo đều bị bắt buộc phải được chủng ngừa dại hết và luật cũng
cấm ngặt việc thả chó chạy rong ngoài đường phố. Tại Âu Châu,
Hoa Kỳ và Canada, chương trình phòng chống bệnh dại ở thú rừng
cũng đã được áp dụng nhằm mục đích giảm thiểu phần nào sự lây
nhiễm bệnh dại từ thú rừng đến các loài gia súc. Riêng Canada,
từ năm 1925 đến nay chỉ có 21 người chết vì bệnh dại trong đó có
12 ca đã xảy ra tại tỉnh bang Quebec.
Những loài vật nào thường bị dại?
Tại
Việt Nam, bệnh dại xảy ra nhiều nhất ở loài chó (97 %), kế đến
là ở loài mèo (3%). Một số thú rừng cũng có thể mang mầm bệnh
dại, người ta gọi chúng là những ổ dại (réservoir)
dễ lây nhiễm qua các loài vật khác. Tại Canada, bệnh dại do chó
cắn chiếm một tỉ lệ không đáng kể. Chó mèo và đôi khi bò cũng có
thể bị dại, thường là do từ thú rừng lây sang. Tại Bắc
Mỹ, 4 con vật hoang dã sau đây thường hay mang mầm bệnh dại
nhất: chồn, dơi, chồn hôi
(mouffette, skunk), và gấu trúc Mỹ? (raton
laveur, raccoon). Ngoài ra, mèo rừng (lynx,
wildcat) và chó sói đồng cỏ (coyote) cũng là đối
tượng của bệnh dại. Theo cơ quan CDC (the Centers for
Diease Control & Prevention), tại Bắc Mỹ các loài gậm
nhấm nhỏ như chuột, hamster, thỏ, sóc không thấy bị nhiễm
bệnh dại. Chuột chũi (marmotte, woodchuck, ground
hog) và chồn sương (furet, ferret) cũng có thể
nhiễm bệnh dại. Nếu nuôi ferret trong nhà như một thú
cảnh (pet), thì nó cần phải được chủng ngừa dại. Tại Âu
Châu, chồn và chó sói là 2 loại thú thường có mang mầm bệnh dại
nhiều nhất!
|
 |
 |
Bệnh dại lây nhiễm bằng cách nào?
Tác
nhân là Lyssa virus có nhiều trong nước bọt của thú mang
bệnh dại. Qua vết cắn, virus theo đường thần
kinh tấn công vào hệ thần kinh trung ương (hay não bộ) của
các loài động vật hữu nhủ kể cả loài người và gây nên tình trạng
viêm não tủy (encephalomyelitis). Sau đó, virus trở xuống
các tuyến nước bọt và một số vùng khác của cơ thể nạn nhân. Nên
biết rằng con thú vẫn có khả năng lây bệnh một vài ngày trước
khi các biểu lộ của bệnh dại xuất hiện ra ngoài. Trên
lý thuyết, virus cũng còn có thể xâm nhập qua các vết trầy, vết
xây xát ngoài da, cũng như qua ngõ niêm mạc mắt, mũi và miệng.
Theo cơ quan CDC, sự kiện lỡ có tiếp xúc với phân, nước tiểu và
máu của thú dại không phải là một chỉ định để được chích ngừa.
Virus chịu đựng được nhiệt độ lạnh, nhưng lại dễ bị hủy diệt bởi
nhiệt độ cao như trong việc nấu nướng.
Đã bị nhiễm rồi mà không hay?
Thời kỳ ủ bệnh (incubation period) rất dài, trung bình là
từ 10 ngày đến 2 tháng, nhưng đôi khi cũng có thể lâu hơn nữa,
có khi tới 1 năm. Đây là thời gian từ lúc virus xâm nhập vào cơ
thể cho đến lúc triệu chứng của bệnh dại phát hiện ra ngoài. Gốc
virus lây nhiễm cũng như vị trí nơi bị thú điên cắn
ảnh hưởng đến thời gian xuất hiện của bệnh dại. Bị cắn nơi đầu,
nơi cổ hay nơi mặt thì triệu chứng bệnh dại sẽ xuất hiện sớm hơn
là nếu như bị cắn nơi chân.
Làm sao biết được con thú đã bị dại?
Ở thú
vật, bệnh dại có thể được biểu lộ qua 1 trong 2 thể sau đây:
·
Thể thầm lặng
(dumb rabies): con chó có vẻ buồn bã, tìm một xó kẹt kín
đáo nào đó để trốn vào trong đó. Con vật có thể bị bại liệt
2 chi sau, vùng cổ và mặt cũng bị liệt khiến cho nó có một vẻ
mặt thật dị kỳ. Đầu và cổ thòng xuống đất, hàm dưới xệ ra làm
cho nước miếng nước bọt nhiểu nhảo lòng thòng. Đối với thú hoang
dã, đột nhiên nó hết còn sợ con người nữa mà lại biểu lộ những
cử chỉ thân thiện và muốn lân la đến gần chúng ta một cách khác
thường. Đối với các loài vật sống về đêm như dơi, người ta lại
thấy chúng xuất hiện cả ban ngày ngay tại những nơi không bình
thường như trong nhà, trên sân cỏ, hoặc ngay cả nơi chúng ta
đang làm việc.
·
Thể hung dữ
(furious rabies): Thú rất hung hăng điên tiết lên, chờ
dịp là tấn công các thú khác hoặc ngay cả chủ của nó nữa. Nó
cũng tấn công luôn cả những vật vô tri, như bàn, ghế trong nhà.
Đôi khi nó gặm cắn cả chân cẳng của nó. Sau giai đoạn hung hăng,
con vật rơi vào trạng thái suy nhược tinh thần, và lộ vẻ buồn bã
cực độ.
Nếu nghi con vật đã bị dại, chúng ta cần phải
làm gì?
Nếu là
thú hoang, hoặc thú rừng thì chúng ta nên tránh ra xa. Nếu là
thú nuôi trong nhà thì tìm cách nhốt riêng nó ra và cách ly với
các thú khác. Tại Canada, về mặt pháp lý, bệnh dại là một bệnh
bắt buộc phải khai báo (reportable disease, maladie à
déclaration obligatoire) với cơ quan y tế công cộng và với
cục Kiểm Tra Thực Phẩm. Nếu đã bị chó cắn rồi thì phải rửa thật
kỹ vết thương với savon và nước lạnh, sát trùng bằng
Iodine, thay bỏ hết quần áo bẩn ra, và hãy lập tức
đến ngay bệnh viện để được giám định và chích ngừa. Phải giam
giữ con vật lại trong 10 ngày để kiểm soát. Thông thường, nếu đã
bị dại thì con chó phải chết trong vòng 10 ngày. Trong khoảng
thời gian nầy, nếu có triệu chứng bệnh dại xuất hiện thì con vật
sẽ bị giết đi, đầu bị cắt rời và được gởi khẩn cấp đến
Institut de Recherches Vétérinaires, Nepean,
Ontario để xét nghiệm. Trong vòng 24 tiếng đồng hồ sẽ có
kết quả và bệnh nhân phải được chích ngừa ngay lập tức. Đây là
biện pháp chủng ngừa sau khi bị cắn (post exposure
prophylaxis)…Có trường hợp bị cắn, nhưng con
vật đã chạy mất rồi, trường hợp nầy phải được xử lý như là đã bị
thú dại cắn.
Chúng ta có thể làm gì để ngăn chận sự lây
lan của bệnh dại?
-
Chủng ngừa tất cả chó và
mèo nuôi trong nhà và nhớ chích rappel đúng hạn kỳ.
-
Không bao giờ thả lỏng chó
và mèo ra khỏi nhà.
-
Tránh đến gần hoặc xờ mó
vào những con vật có vẻ khác thường. Nếu cần phải xờ đến xác thú
rừng thì phải mang găng tay cẩn thận.
-
Tránh xa những thú hoang,
thú rừng, và cũng đừng nên đem thú mồ côi về nuôi trong nhà vì
thấy tội nghiệp nó quá.
-
Những người vì nghề nghiệp
phải thường xuyên đụng chạm đến súc vật thì cần nên được chủng
ngừa trước. Trường hợp những khách đi du lịch trên một tháng tại
những vùng có chó dại, như Việt nam, Ấn Độ, Thái Lan, Châu Mỹ La
Tinh thì cũng cần nên được chích ngừa trước, gọi là Pre
exposure prophylaxis. Với cách nầy, nếu chẳng may có bị
chó dại cắn thì chúng ta vẫn phải được chích ngừa lại
như thường, nhưng có thể trì hoãn thời gian được đôi chút,
và liều chích có thể ít hơn.
Bệnh
dại ở người
Ở
Canada, ít có ai chết vì bệnh dại do thú vật lây sang. Gần đây
nhất là vào năm 2000 cũng đã xảy ra một ca dơi lây bệnh dại làm
chết một em bé 9 tuổi ngụ tại vùng Laurentide, tỉnh bang Quebec.
Em bé xấu số nầy đã tìm gặp con vật trong nhà tắm và em đã dùng
tay không để bắt dơi đem bỏ ra ngoài sân. Có lẽ con vật đã quào
hay cắn em chỗ nào đó mà em không để ý. Ba tuần sau thì em ngã
bệnh và chết tại bệnh viện.Thử nghiệm cho biết nạn nhân đã chết
vì bệnh dại. Các cơ quan trách nhiệm về y tế công cộng và thú y
thường xuyên cảnh giác dân chúng về hiểm họa của bệnh dại ở thú
hoang dã…Mùa hè, chúng ta thường hay đi cấm trại, đi pic
nique, băng rừng hoặc trèo núi, đó là dịp chúng ta có thể
chạm trán với các loại thú hoang dã. Vậy cần phải cẩn thận và
dặn dò các cháu bé đừng bao giờ xờ mó vào những thú lạ, như
dơi chẳng hạn…Ngoài việc giáo dục dân chúng về hiểm họa của
bệnh dại ra, nhiều chương trình phòng ngừa bệnh dại của thú rừng
vẫn thường xuyên được thực hiện ngỏ hầu làm giảm bớt đi phần nào
sự lây truyền bệnh nầy đến các loài gia súc. Người ta dùng phi
cơ để rải những loại vaccin oral tức là những thức ăn đặc
biệt có trộn thêm virus bệnh dại xuống những cánh rừng để chủng
ngừa bệnh ở thú hoang. Ở Canada, người ta nhắm vào loài gấu trúc
Mỹ (raccoon), còn ở Âu Châu thì nhắm vào loài chồn.
Chương trình nầy cho thấy kết quả rất khích lệ tại Canada.
Vấn đề nan giải của bệnh dại là thời gian ủ bệnh quá dài. Đôi
khi nạn nhân quên phức đi là mình đã bị thú cắn, bị thú liếm
hoặc là đã có tiếp xúc đụng chạm với thú vật lúc nào đó, nhưng
vì vết thương đã lành và cảm thấy bình thường không có triệu
chứng gì xảy ra cả… Sự kiện nầy đã gây rất nhiều trở ngại cho
việc chẩn đoán bệnh dại được chính xác để có thể ấn định phương
cách chủng ngừa cho kịp thời.
Ở người, bệnh dại bắt
đầu bằng những dấu hiệu không rõ rệt. Bệnh nhân cảm thấy uể oải
khó chịu trong người, triệu chứng thần kinh xuất hiện ra, như
mất ngủ, tinh thần trở nên căng thẳng, lo âu, rối loạn, lo sợ vô
cớ, sợ tiếng động, sợ ánh sáng, hay bị kích
thích và có ảo giác. Kế đến là bị co giật hoặc bị tê liệt,
nước miếng nước bọt tiết ra rất nhiều và nuốt rất khó khăn. Bệnh
nhân tỏ vẻ rất sợ nước (hydrophobia). Mỗi khi thấy
nước là các cơ vùng cổ họng, thanh quản co thắt lại rất đau đớn.
Bệnh nhân lên cơn điên dại, lúc tĩnh, lúc mê, kế đến là tê
liệt bắt đầu ở 2 chân (paralysie ascendante)
sau đó thì liệt cả 2 tay, cuối cùng là liệt hô hấp và chết đi.
Một khi triệu chứng đã xuất hiện ra thì không thể chữa
trị kịp nữa. Bởi vậy, trong thời gian đi du lịch, nếu lỡ có
bị chó hay mèo cắn, thì bằng mọi giá phải đến bệnh viện để được
chích ngừa post exposure prophylaxis, đừng nên nấn ná để
chờ lúc trở về Canada hay về Mỹ hẳn hay, đôi khi đến lúc đó thì
đã quá trễ rồi! Việc chích ngừa sau khi bị thú cắn, chủ yếu nhằm
vào 2 mục đích chính. Thứ nhất là cấp ngay cho bệnh nhân
một lượng kháng thể chống bệnh dại. Đây là phương pháp miễn dịch
thụ động (passive immunization). Ngày xưa người ta dùng
huyết thanh (serum antirabique) của ngựa đã được chủng
ngừa dại từ trước. Loại serum nầy có chứa kháng thể để
bảo vệ bệnh nhân một cách cấp thời. Cần phải tiêm một khối lượng
rất lớn và tiêm nhiều mũi. Phương pháp nầy rất đau đớn, và có
thể gây ra những phản ứng bất lợi nên ngày nay không còn được sử
dụng nữa. Để thay thế, hiện nay hầu hết các quốc gia kỹ nghệ
trên thế giới đều dùng chất immune globulins (Ig) còn gọi
là gamma globulins trích từ huyết tương (plasma)
người để tiêm cho bệnh nhân bị chó cắn. Đây là chất Human
Rabies Immune Globulins (HRIG). Mục tiêu thứ hai của
việc chích ngừa là giúp cho cơ thể nạn nhân có thể tự tạo
ra kháng thể để chống
lại virus bệnh dại. Người ta gọi đây là phương pháp miễn dịch
tích cực (active immunization). Qua phương pháp nầy,
người ta tiêm thẳng cho bệnh nhân một loại vaccin làm từ virus
bệnh dại đã được làm vô hiệu hóa (inactivated) nên không
thể gây ra bệnh được, nhưng lại có khả năng tạo ra được sự miễn
dịch đối với bệnh dại. Thông thường bịnh nhân sẽ được chích 5
mũi trong vòng 28 ngày liên tục. Liền sau khi bị chó cắn, càng
sớm càng tốt, gọi là ngày 0, tiêm chất human rabies immune
globulins và tiêm thêm một liều vaccin ngay lập tức, kế đến
là một liều vaccin khác ở các ngày thứ 3, ngày 7, ngày 14 và
ngày 28. Thuốc được tiêm vào cánh tay và không có đau đớn gì
hết…Chữa trị đúng lúc, kết quả 100%. Đối với phụ nữ đang
mang thai, nếu bị chó dại cắn vẫn cần phải đuợc chủng ngừa như
thường. Theo Viện Pasteur thì vaccin rất cần thiết trong ca nầy
và không có kỵ thai…
Người có thể truyền bệnh dại được hay không?
Theo
tài liệu được biết thì không thấy có đề cập đến trường hợp nào
người nầy lây truyền bệnh dại cho người khác. Trường hợp bệnh
dại lây truyền từ người nầy sang người khác được nói đến trên
thế giới là do việc ghép giác mạc mắt (corneal transplant).
Bộ phận ghép đã được trích lấy từ những nạn nhân chết vì tai nạn
lưu thông chẳng hạn, nhưng họ đã bị nhiễm bệnh dại từ trước đó
mà không ai biết. Đã có tất cả 8 ca trên thế giới được ghi
nhận: Thái Lan 2, Ấn độ 2, Iran 2, Hoa Kỳ 1, và Pháp 1. Đây là
những trường hợp ngoại lệ rất hi hữu mà thôi.
Dơi và bệnh dại
Dơi
sống về đêm, ban ngày ngủ, tối bay đi kiếm ăn. Thức ăn của dơi
là những loại côn trùng bay trong đêm để đi phá hại mùa màng.
Cũng có loại dơi chỉ ăn có trái cây mà thôi. Khi đậu ngủ, dơi
móc 2 chân lên cao và đầu thòng ngược xuống đất. Nơi dơi thường
trú ẩn là dưới những nóc nhà, trong mái nhà thờ, dưới dạ cầu,
trong các tàng cây xum xê, trong các bọng cây hoặc trong các
hang động. Tại Canada, mỗi năm vào mùa đông dơi thường di chuyển
xuống phía nam ấm áp hơn. Trong thực tế, ít có ai biết rõ về con
dơi. Tại Việt Nam, dơi được thấy bán ở một số nơi để người ta
mua về nấu cháo ăn cho mát? Phân dơi rất được ưa chuộng trong
việc trồng trỉa. Tại Bắc Mỹ, các nhà khoa học đều xác định
dơi là loài vật rất nguy hiểm vì nó có thể mang mầm bệnh
dại. Việc hít thở một số lượng lớn các tiết vật và bụi bậm từ
phân dơi trong các hang động cũng có thể là nguyên nhân lây
nhiễm bệnh dại. Tại Canada, Anh Quốc, Hoa Kỳ, và Đông Âu đã
có người chết vì bệnh dại do dơi lây truyền rồi. Tại Châu Mỹ La
Tinh, loài dơi hút máu (vampire) mang mầm bệnh dại cũng
đã gây thiệt hại nhiều cho ngành chăn nuôi bò. Từ năm 1996 đến
năm 2000, có khoảng 131 con dơi mang bệnh dại đã được xác định
tại tỉnh bang Ontario, Canada.
Vậy,
làm sao chúng ta biết được dơi có bị dại hay không? Bằng mắt
thường chúng ta không thể nào biết được. Chỉ có qua xét nghiệm
của labo mới biết được mà thôi. Trong thực tế, có một vài
dấu hiệu có thể giúp ta nghĩ rằng con dơi đã mắc bệnh dại. Đó là
những khi dơi xuất hiện vào những giờ giấc bất thường, như lúc
ban ngày, trên sân cỏ, hoặc nó cả gan bay là xà vào nhà chúng ta
vào những lúc trời sáng tỏ. Trường hợp nầy chúng ta nên thận
trọng bắt nó, tránh đừng để cho nó quào hay cắn, hoặc tìm cách
an toàn giúp cho nó bay ra ngoài. Nếu không xong, chúng ta phải
nhờ đến các công ty chuyên môn đến bắt dơi để gởi đi xét nghiệm.
Nếu chẳng may bị dơi cắn hay quào rồi thì phải rửa kỹ vết thương
bằng savon, rồi bôi chất iodine lên và hãy
đến bệnh viện để được khám nghiệm ngay lập tức.
Quan
sát khắp nhà, kiểm soát tất cả ngõ ngách, lỗ hở dưới mái nhà, lỗ
ống khói vv…Tất cả phải được bịt kín lại bằng lưới để tránh hậu
họa.
Kết
luận
Bệnh
dại là một bệnh cực kỳ nguy hiểm từ thú vật lây truyền sang cho
người. Đây là một zoonose đã làm bận tâm không ít giới
trách nhiệm về y tế công cộng. Nên nhớ là chỉ có chủng ngừa đúng
cách và kịp thời mới có thể cứu mạng được. Ngoài ra không còn có
cách nào khác hết ./.
Tài liệu tham khảo :
-
Centers for Disease
Control & Prevention (CDC), Rabies
http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/rabies/
-Institut Pasteur, Unité de Rage, FAQ
http://www.pasteur.fr/recherche/rage/faq.html
-
Human Rabies
Prevention-US, 1999 Recommendations of the Advisory Committee on
Immunization Practices (ACIP)
-
Agence Canadienne
d’Inspection des Aliments : Rage
Montreal, Oct 21,
2006
Print this site
Trở về Trang Chính
|
