Theo truyền thuyết dân gian, vào đêm có trăng những chàng thủy thủ trẻ xa nhà thường hay bị cuốn hút theo tiếng hát du dương quyến rũ của Nàng tiên cá đại dương – Dugong.

Theo đánh giá của các nhà khoa học thì số lượng Dugong trên toàn thế giới chỉ khoảng 100.000 con, ở Việt Nam chỉ được phát hiện ở Côn Đảo khoảng 10 con và Phú Quốc khoảng 100 con. Do vậy Dugong được xếp vào loại “cực kỳ nguy cấp - CR” có nguy cơ tuyệt chủng.

* * *

Vài nét về Dugong

Dugong theo tiếng Ấn Độ có nghĩa là “người con gái đẹp”, còn theo tiếng Papua New Guinea có nghĩa là “bò của biển”, hay theo tiếng Madagasca có nghĩa là “heo hoang vùng san hô”, còn ở Việt Nam thì được biết với tên Bò biển vì chúng ăn chuyên cỏ biển hay tên cá Cúi vì khi ăn chúng cứ cúi mõm xuống đáy.

Trong 25 loài thú biển ở Việt Nam thì Dugong là loài được biết muộn nhất, năm 2001 do vô tình TS. Võ Sĩ Tuấn (Viện Hải dương học Nha Trang) đã phát hiện trong một đợt khảo sát san hô ở Côn Đảo (Hình 1).

 Hình 1. Ảnh Dugong do TS. Võ Sĩ Tuấn chụp ở Côn Đảo năm 2001.

Dugong thuộc Ngành Động vật có dây sống (Chordata). Phân ngành Động vật có xương sống (Vertebrata). Lớp có vú (Mammalia). Bộ Bò biển (hay cá Cúi) (Sirenia). Họ Bò biển (Dugongidae). Loài Bò biển (Dugong dugon) (Muller, 1776). Họ Dugongidae chỉ còn duy nhất một loài Dugong dugon mà ta thường gặp.

Dugong thường sống đơn độc, hay từng đôi mẹ-con, rất ít gặp theo thành từng nhóm nhỏ hoặc thành từng đàn lớn. Dugong trưởng thành có thể dài đến 3 mét, trung bình từ 2,4 đến 2,7 m; có thể nặng đến 500 kg, trung bình 250 đến 400 kg; tuổi thọ lên đến 70 năm, tuổi của Dugong được xác định theo các vòng tăng trưởng ở răng nanh.

Mắt ở cạnh bên đầu, thị giác kém nhưng nhờ thính giác nhạy bén trong ngưỡng âm hẹp. Tai không có vành hoặc dái tai. Môi có lông cảm xúc bao quanh dùng để tìm và túm lấy cỏ biển. Cứ 1-2 phút, Dugong nổi lên mặt nước để thở 1 lần, lặn lâu nhất 8,5 phút. Hai lỗ mũi nằm trên đỉnh đầu và có van đậy không nước lọt vào khi lặn.

Dugong bắt cặp đầu tiên vào độ 06 đến 17 tuổi, bắt cặp tiếp theo sau đó 2,5 đến 5 năm. Chúng mang thai 13 tháng 10 ngày. Mỗi lần đẻ 1 con. Dugong con dài khoảng 1,2 m và nặng chừng 30 kg, bú sữa mẹ khoảng 18 tháng và thường bơi sau lưng mẹ.

Dugong ăn chủ yếu cỏ biển, thích nhất cỏ họ Halophila (họ Xoan) và Halodule (họ Hẹ) vì chứa ít chất xơ, hàm lượng protein cao và dễ tiêu hóa, thình thoảng Dugong cũng ăn những loài cỏ kích thước lớn hơn như Thalassia hemprichii (cỏ Bò biển), Cymodocea serrulata (cỏ Kiệu răng cưa). Khi ăn, chúng thường đào ủi, đây là dấu hiệu để nhận biết sự tồn tại của Dugong trong khu vực (Hình 2). Do hàm lượng dinh dưỡng của cỏ biển thấp, nên chúng dành hầu hết thời gian để ăn, mỗi con Dugong ăn khoảng 25 kg cỏ biển mỗi ngày.

 Hình 2. Đường ủi khi ăn của Dugong –

                Dấu hiệu nhận biết sự tồn tại (Ảnh. N.X.Hòa, 2006 tại Phú Quốc)

Tiếng kêu cứu của Dugong!

Mối đe dọa cho Dugong càng ngày càng gia tăng: bởi sự gia tăng ô nhiễm từ đất liền, sự phát triển đô thị vùng ven làm suy thoái các thảm cỏ biển, thức ăn độc nhất của Dugong; hay do tàu thuyền đi lại đụng chết; vướng lưới đánh cá do vô tình; hay chủ ý săn bắt để ăn thịt; hoặc lấy các bộ phận làm vật lưu niệm, làm thuốc chữa bệnh: cặp răng nanh giá 10 triệu; “súng” của Bò biển đực công dụng như Viagra;...

Trong tự nhiên, Dugong có vài địch thủ như cá mập, cá sấu,... nhưng kẻ thù bậc nhất của chúng lại là con người. Theo số liệu điều tra của Sở Thủy sản Kiên Giang, chỉ tính khoảng thời gian từ tháng 7/2002 lại đây thì đã có trên 20 con Dugong bị sát hại, riêng từ tháng 9 đến tháng 11 năm 2002 có đến 9 con bị giết hại vô tình hay chủ ý. Những sát thủ Dugong nổi danh trên đất đảo Phú Quốc như 6 Khâu, 4 Điệp, 4 Bạch, 3 Cu,... nay không còn hành nghề, nhưng đâu đó sát thủ “dấu mặt” vẫn còn hiện diện.

Hãy cứu lấy Dugong!

Tiếp theo Chương trình hỗ trợ nghiên cứu bảo tồn Dugong do WWF tài trợ cho Kiên Giang (từ tháng 7 năm 2002), thì UBND tỉnh Kiên Giang cũng đã có Chỉ thị 20/2002/CT-UB ngày 21/11/2002 về việc "Quản lý chặt chẽ và xử lý nghiêm khắc những trường hợp giết hại Rùa biển, Dugong (cá Cúi) và cá Heo trái phép trên địa bàn tỉnh Kiên Giang", nhưng việc giết hại Dugong vẫn tiếp tục xảy ra, 23/12/2003 một con Dugong bị mắc lưới chết tại Gành Dầu có chiều dài 2,75m, ngang 1,20m, đường kính 80cm, nặng 400 kg; hiện đang được trưng bày tại Viện Hải dương học Nha Trang (Hình 3). Năm 2004: hai con bị xẻ thịt tại chợ Hà Tiên, 1 con khác bị bắt tại Hàm Ninh, 1 con nữa bị chết tại Hòn Nần gần biên giới Campuchia. Gần nhất là ngày 18/01/2005 một con xẻ thịt tại Hà Tiên (Hình 4).

Hình 3. Dugong được trưng bày trang trọng tại Viện Hải dương học Nha Trang.

Kế hoạch hành động:

Nhằm chấm dứt tình trạng đánh bắt Dugong, tạo môi trường thuận lợi cho sự phục hồi quần thể Dugong ở Kiên Giang và sử dụng chúng cho mục tiêu phát triển du lịch bền vững. WWF đã lập kế họach phối hợp với các cơ quan chức năng và chuyên môn của tỉnh thực hiện các chương trình hành động như sau:

- Lồng ghép các dự án bảo tồn các loài quí hiếm, trong đó có Dugong vào trong kế hoạch quản lý tài nguyên và môi trường biển với sự tham gia của các ngành liên quan và của cộng đồng, đồng thời hợp tác quốc tế trong vùng nước biển chung Việt Nam và Campuchia.

- Xây dựng truyền thông, phát động chiến dịch tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng cho toàn thể xã hội và nâng cao năng lực quản lý của các cơ quan chức năng đến việc thực thi pháp luật trong việc bảo tồn các hệ sinh thái biển và sinh vật quí hiếm Dugong, một tài nguyên mà thiên nhiên ưu đãi cho Kiên Giang

- Đưa nội dung nghiên cứu Dugong và các hệ sinh thái liên quan vào trong các các chương trình khảo sát, nghiên cứu khoa học hàng năm trong địa bàn tỉnh.

- Thiết lập hệ thống quan trắc với sự tham gia của người dân nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu để sử dụng chung trong quản lý bảo tồn Dugong.

- Khuyến khích xây dựng mô hình bảo tồn sinh vật quí hiếm kết hợp với du lịch sinh thái biển bền vững ở một số vùng có Dugong xuất hiện thường xuyên.

Ước tính kinh phí thực hiện cho hành động trên là 4,7 tỷ, trong đó: 1,2 tỷ đồng từ nguồn của Dự án điểm trình diễn san hô và cỏ biển do UNEP (Chương trình bảo vệ môi trường Liên Hiệp Quốc) tài trợ; 1,5 tỷ đồng huy động từ các doanh nghiệp khai thác du lịch; 0,9 tỷ đồng từ WWF; phần còn từ ngân sách tỉnh và các cơ quan liên quan./.

Trở về Trang Chính