|
Khi còn nhỏ, mấy đứa tinh nghịch thi nhau quay
mình rồi đột nhiên ngừng lại thì thấy trời đất ngả nghiêng. Cả
bọn té nhào, ôm lấy nhau rũ rượi vui cười thích thú.
Rồi tới tuổi cao, mỗi khi ngủ dậy bước ra khỏi
giường mà thấy mặt mày xây xẩm, đồ vật như quay cuồng chuyển
động thì hoảng hồn, sợ bị té ngã.
Dù tinh nghịch hay khó khăn của tuổi già, các
hiện tượng đó đều do sự mất thăng bằng của cơ thể, làm ta bị
Chóng Mặt Quay Cuồng. Ðây là một rối loạn gây nhiều hoảng hốt
bối rối nhưng triệu chứng lại rất mơ hồ nhiều khi chính đương
sự cũng không diễn tả ra được. Mà người ngoài thì khó mà thông
cảm, ước lượng được khó khăn của bệnh nhân. Vì đây là một cảm
giác rất chủ quan, có người gọi là ảo tưởng không gian về vị thế
của con người.
Thăng bằng cơ thể.
Ðứng trên trái đất, con người luôn luôn chịu
nhiều sức ép hút lôi cuốn nên dễ ngả nghiêng. May mắn là tạo hóa
đã cho ta một cơ chế để giữ cơ thể được thăng bằng. Khả năng này
tùy thuộc vào các cảm giác đến từ ba vùng chính là mắt, tai
trong và các thớ thịt, khớp xương.
-Mắt thu nhận các dữ kiện về vị trí và sự di động
của cơ thể trong không gian rồi chuyển lên não.
-Thụ cảm thần kinh da tại các khớp xương và cột
sống cho biết phần nào của cơ thể chạm xuống mặt đất; thụ cảm
trong bắp thịt và xương cho biết phần nào của cơ thể đang chuyển
động;
-Bộ phận mê đạo và tiền đình ở tai trong có trách
nhiệm cung cấp cho não bộ các cảm giác về tư thế, vị trí và sự
xoay của cơ thể cũng như sự hiện diện các vật chung quanh. Các
chuyển động như quay mình, nghiêng qua phải qua trái, tới phía
trước phía sau, lên trên hay xuống dưới đều được các bộ phận này
ghi nhân.
Mê đạo (labyrinth) là một hệ thống cuộn gồm các
xoang và ống, tạo thành một cơ quan để giữ thăng bằng cơ thể và
nghe âm thanh. Bộ phận này gồm có ba xương hình bán khuyên nho
nhỏ, một dung dịch chất lỏng, các dây thần kinh và một số sợi
cảm xúc mềm nhỏ li ti.
Tiền đình (vestibule) tai là xoang của mê đạo
xương có chứa tiều nang và thông nang là cơ quan chịu trách
nhiệm sự cân bằng cơ thể.
Não bộ tiếp nhận, phân tích, phối hợp các tín
hiệu này để giữ vững cơ thể. Khi não bộ không sử dụng được các
tín hiệu này, hoặc các tín hiệu không rõ rệt, trái ngược nhau
thì ta sẽ bị mất thăng bằng. Say sóng khi đi tầu biển, chóng mặt
khi ngồi xe là do cùng nguyên tắc. Ngồi trong máy bay gặp gió
bão, máy bay chòng chành, ta không nhìn thấy thay đổi bên ngoài
nhưng tai tiếp thu sự giao động, ta thấy choáng váng, xây xẩm.
Dấu hiệu
Các dấu hiệu mà người bệnh diễn tả bệnh của mình
đều rất chung chung, mơ hồ về mức độ nặng nhẹ, lâu mau. Một số
than phiền thường thấy là:
•Có cảm giác là cơ thể hoặc sự vật chung quanh
đang quay hoặc di động;
•Mất thăng bằng, đi đứng không vững;
*Phải vịn vào vật tựa nào đó mới đứng lên và
bước tới được;
•Đầu nhẹ tâng tâng;
•Muốn xỉu ngã;
•Yếu, mệt;
•Kém tập trung;
•Mắt mờ khi quay cổ, cử động đầu;
•Buồn nôn, ói mửa;
•Nhịp tim nhanh, hỗn loạn;
•Hồi hộp, lo sợ, hoảng hốt, mất định hướng.
Các triệu chứng xuất hiện bất thường trong một
thời gian ngắn hoặc kéo dài lâu hơn.
Các loại Chóng mặt.
Xây xẩm choáng váng có thể là:
1-Chóng Mặt với Quay Cuồng (vertigo).
Đây là nguyên nhân thông thường nhất của mất
thăng bằng cơ thể với cảm giác không thật về sự di động hoặc
quay cuồng của mọi vật chung quanh. Sự việc trở nên trầm trọng
hơn khi ta ngồi dậy hoặc đi tới đi lui. Rối loạn này thấy trong:
a-Thay đổi vị thế. Ðó là Chóng mặt kịch phát lành
tính do tư thế (Benign Positional Vertigo) xẩy ra khi ta
nghiêng đầu qua phải trái lúc nằm ngủ hoặc ngồi dậy vào buổi
sáng. Như tên gọi, bệnh đột nhiên xẩy ra, kéo dài trong chốc lát
nhưng tạo ra sự sợ hãi mạnh mẽ. Nguyên nhân có thể là chấn
thương não bộ, rối loạn các thành phần tai trong, viêm giây thần
kinh số VIII hoặc là diễn tiến bình thường của tuổi già.
b-Viêm tai trong với đột nhiên bị chóng mặt kéo
dài cả mấy ngày cộng thêm buồn nôn, ói mửa khiến người bệnh phải
nằm xuống họa may mới bớt. May mắn là các triệu chứng thường tự
mất đi sau vài ngày. Nguyên nhân chưa biết rõ, có thể là do
nhiễm siêu vi khuẩn.
c-Bệnh Meniere là một trường hợp chóng mặt thường
thấy ở nam giới hơn là nữ giới, tuổi ngoài 40. Bệnh có thể xuất
hiện từ từ hoặc bất thình lình với cường độ nặng nhẹ khác nhau,
kéo dài dăm phút hoặc vài tháng hoặc lâu hơn.
Người bệnh thấy mọi sự xung quanh như quay cuồng,
chân đứng không vững, có cảm giác đầy đầy ở tai trong rồi ù tai
(tintinus), thính giác lúc rõ lúc yếu. Có nhiều trường hợp,
triệu chứng trầm trọng đến nỗi người bệnh không sinh hoạt được,
đứng lên như muốn ngã, thân thể ngả nghiêng.
Nguyên nhân thông thường là do tích tụ dung dịch
lỏng ở tai trong mà nguyên nhân chưa biết rõ.
đ-U bướu, viêm giây thần kinh thính giác. Như
trong trường hợp nhiễm virus hoặc tai biến động mạch não
e-Thay đổi quá nhanh sự chuyển động cơ thể như
lái xe quá mau, đi bánh xe trượt.
g-Tâm thần xáo trộn với lo âu, sợ hãi.
2- Xây xẩm ( Faintness) mà không có bất
tỉnh nhân sự, da xanh nhợt, đôi khi buồn nôn. Nguyên do có thể
là huyết áp xuống thấp khi ta đứng dậy quá mau; khi có bệnh tim
với nhịp tim rối loạn hoặc giảm khối lượng máu trong cơ thể nhất
là giảm máu lên não bộ.
3- Mất thăng bằng (Imbalance).
Đi đứng không vững vì bệnh tai trong, kém thị giác; hư hao giây
thần kinh ở chân; bệnh thần kinh ngoại biên, tủy sống, tiểu não,
trong bệnh Parkinson, viêm xương khớp; do tác dụng của dược phẩm
như thuốc trị kinh phong, thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc trị
bệnh lao.
4- Đầu choáng váng ( lightheadedness) là
cảm giác như có gì bơi lội trong đầu. Nguyên nhân có thể là rối
loạn tiền đình, rối loạn tâm lý, căng thẳng lo âu, hồi hộp, thở
hổn hển quá nhanh.
Một cách thực tế, có một số hoàn cảnh khiến ta
đoán được cơ quan gây ra chóng mặt. Chẳng hạn:
-Ðang ngồi rồi đứng nhanh lên mà chóng mặt thường
là do huyết áp quá thấp hoặc do tác dụng của một số dược phẩm
làm hạ huyết áp;
-Khi đói bụng quên một bữa ăn thì có thể là do
đường huyết thấp;
-Cúi xuống lấy vật gì rồi ngẩng lên hoặc khi ngủ
mà xoay đầu thì nghĩ tới chóng mặt do tư thế thay đổi, tới rối
loạn tiền đình hoặc tới hậu quả của gai đốt xương sống;
-Hắt hơi, ho mạnh mà choáng váng là do thay đổi
chất lỏng ở tai trong;
-Bối rối, xúc động mạnh mà chóng mặt có thể do lo
âu, trầm cảm, hồi hộp;
-Chóng mặt, ù tai có thể do tổn thương giây thần
kinh thính giác số VIII và thành phần tiền đình.
Khi tai trong bị tổn thương vì bể xương sọ, bệnh
nhân bị chóng mặt quay cuồng, nôn ói, mất thính giác. Bệnh kéo
dài vài tuần rồi giảm dần nhờ phía tai lành tiếp sức.
Biến chứng.
Chóng mặt có thể tăng nguy cơ té ngã; tăng nguy
cơ tai nạn khi lái xe hoặc điều khiển máy tự động. Bệnh nhân
thường thấy mệt mỏi, đi lại khó khăn, không muốn tham gia vào
các sinh hoạt thường lệ, bỏ các thú vui tiêu khiển.
Các vị cao niên là rất hay bị mất thăng bằng cơ
thể và là lý do thông thường để các cụ đi bác sĩ khám bệnh.
Ngoài ra vì chóng mặt, các cụ hay bị té ngã, với gẫy xương hông,
có thể đưa tới tàn tật.và các hậu quả khác nếu không điều trị.
Khi nào cần đi khám bác sĩ?
Dù chóng mặt ít khi là dấu hiệu của căn bệnh trầm
kha, nhưng nếu thấy một trong những triệu chứng như sau là ta
phải đi bác sĩ để được khám nghiệm, tìm hiểu nguyên nhân:
•Cơn nhức đầu bất thình lình;
•Mờ mắt nhìn sự vật không rõ;
•Giảm thính giác;
•Mất định hướng với không gian và thời gian;
•Nói khó khăn;
•Tay chân run rẩy, yếu;
•Bất tỉnh nhân sự;
•Cảm thất lảo đảo muốn té ngã;.
•Thấy tê dại các đầu ngón chân tay;
•Đau ngực hoặc nhịp tim nhanh chậm bất thường.
Các dấu hiệu đó có thể báo hiệu bệnh nặng như tai
biến động mạch não, u bướu não, bệnh Parkinson, bệnh tim mạch,
bệnh đa xơ cứng..
Định bệnh.
Việc định bệnh căn cứ vào lời khai của bệnh nhân,
vào các rối loạn của hệ tim mạch, thần kinh và tai.
Bác sĩ sẽ hỏi trong điều kiện nào thì ta thấy mất
thăng bằng, choáng váng. Những câu hỏi coi bộ giản dị nhưng cần
thiết. Chẳng hạn khi nào có cảm giác chóng mặt, quay cuồng? Khi
đứng lên, khi quay đầu quá nhanh, sau khi uống thuốc...Mỗi cơn
kéo dài bao lâu? Có khó khăn thị giác không? có buồn nôn ói mửa?
Có bệnh kinh niên như tiểu đường, suy tim, chấn thương não bộ,
mới bị nhiễm trùng...Xin hãy cố nhớ các chi tiết và nói cho bác
sĩ hay.
Rồi từ đó, sẽ làm các thử nghiệm cần thiết tùy
theo mỗi trường hợp. Có thể là chụp quang tuyến sọ não, cột
sống, các soang trên mặt; thử nghiệm máu về đường huyết, chất
điện phân, kích tố...Bác sĩ cũng gửi khám bác sĩ chuyên khoa như
Tai Mũi Họng, Thần Kinh.
Điều trị
Điều trị căn cứ trên dấu hiệu của bệnh.
•Chóng mặt ngắn hạn vì trở đầu khi nằm thì có thể
làm giảm bằng cách tập vị trí đầu không gây ra cảm giác này. Cần
bác sĩ chuyên khoa chỉ dẫn cách tập.
•Bệnh Meniere. Giảm nước giữ trong cơ thể bằng
thuốc lợi tiểu, bớt tiêu thụ muối; dùng thuốc an thần, chống dị
ứng, thay đổi chế độ ăn uống. Đôi khi kháng sinh cũng được dùng.
Một số trường hợp nặng thì phẫu thuật có thể là
giải đáp với kết quả tốt. Nhưng giải phẫu này cũng rất tế nhị,
cần được một phẫu thuật gia kinh nghiệm thực hiện.
Nhớ lại là phi hành gia Hoa Kỳ Alan B. Shepard Jr
cũng bị chứng này. Sau giải phẫu , ông ta hoàn toàn bình phục và
trở lại điều khiển phi thuyền đáp xuống cung trăng vào năm 1971
•Lo âu buốn phiền, có thể làm bớt do giải quyết
tâm bệnh hoặc dùng thuốc thuốc chống trầm cảm, an thần.
•Với các điều kiện khác thì phải do bác sĩ khám
tìm hiểu nguyên nhân rồi quyết định cách thức trị liệu.
Tránh mất thăng bằng
Ta có thể áp dụng các mẹo như sau để giảm thiểu
chóng mặt:
•Ý thức được là mình dễ bị mất thăng bằng và có
thể bị té ngã, thương tích. Rồi tự tránh các động tác có thể gây
ra khó chịu. Chẳng hạn hãy chậm rãi khi ngồi hoặc nằm mà muốn
đứng dậy, quay mình từ từ khi muốn nhìn qua phải trái hoặc phía
sau. Tránh ngoảnh cồ quá mạnh và nhanh;
•Ngồi hoặc nằm ngay khi cảm thấy chóng mặt;
•Tránh lái xe hoặc điều khiển máy móc có động cơ
mạnh nếu thường hay bị choáng váng;
•Ban đêm, để đèn ngủ sáng cho dễ nhìn sự vật
chung quanh;
•Dùng gậy tựa khi di chuyển để bước đi vững chãi;
•Tránh dùng nhiều cà phê, rượu, thuốc lá vì các
chất này làm bệnh nặng hơn;
•Tránh tiếp xúc với các chất liệu hoặc thực phầm
có mùi vị kích thích;
•Giảm thiểu căng thẳng, lo âu, hoảng hốt;
•Tránh leo trèo cao;
•Tránh đọc sách báo khi ngồi trên xe hơi;
•Hợp tác chặt chẽ với thầy thuốc để chữa bệnh.
Kết luận
Chóng mặt, mất thăng bằng cơ thể là chuyện thường
xầy ra cho mọi người. Ða số trường hợp đều lành tính, thoảng
qua. Nhưng cũng có khi bệnh trầm trọng và cần được các bác sĩ
chuyên môn khám nghiệm, điều trị tức thì.
Bác sĩ Nguyễn Ý Ðức
Texas-Hoa Kỳ
Ý Kiến xin gửi về :
bsnguyenyduc@khoahoc.net
Trở về Trang Chính | 