|
Ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng là yếu tố quan
trong cho một sức khỏe tốt của mọi người, mọi lứa tuổi nhất là
đối với người tuổi cao.
Suy-dinh-dưỡng hoặc dinh-dưỡng-sai
(Malnutrition) là tình trạng gây ra do mất cân bằng giữa thực
phẩm tiêu thụ và nhu cầu năng lượng của cơ thể. Nguyên do có thể
là vì ăn quá ít, quá nhiều hoặc không có sự cân bằng giữa các
loại thực phẩm căn bản như chất đạm, chất béo và tinh bột,
đường.
Danh từ dinh-dưỡng-thiếu được dùng để chỉ
tình trạng không ăn đủ chất dinh dưỡng, còn dinh-dưỡng-thừa
là khi tiêu thụ chất dinh dưỡng nhiều hơn nhu cầu.
Một người lành mạnh mà ăn không đủ chất dinh
dưỡng trong thời gian lâu thì gọi là thiếu dinh dưỡng
tiền-phát. Người đó có thể lựa thức ăn không đúng, hoặc
không mua đủ thức ăn hoặc không ăn đủ số lượng. Chẳng hạn khi họ
ăn nhiều thức ăn sấy khô, uống nhiều nước ngọt thì họ sẽ thiếu
một vài chất bổ dưỡng mà các món ăn này không có
Nhưng khi kém dinh dưỡng vì một rối loạn nào đó
của cơ thể thì gọi là thứ-phát. Trong trường hợp này, cơ
thể không tiếp nhận, tiêu hóa, hấp thụ, chuyên trở, sử dụng và
bài tiết được thực phẩm. Thí dụ bệnh ung thư, bệnh của cơ quan
tiêu hóa thường đưa đến kém dinh dưỡng thứ phát.
Được coi như suy dinh dưỡng khi sụt ngoài ý muốn
từ 5-10 % sức nặng của cơ thể trong vòng sáu tháng tới một năm.
Theo thống kê, có tới một phần ba quý cụ trên 65
tuổi bị suy dinh dưỡng, nhất là về chất đạm.
Suy dinh dưỡng có ảnh hưởng quan trọng tới sức
khỏe và là một trong nhiều nguy cơ đưa tới bệnh tật, tử vong.
Thay đổi bình thường ở tuổi già.
Khi tới tuổi cao, bắp thịt teo nhỏ, da khô, xương
xốp. Ở vùng bụng và mông thì tế bào mỡ lại phát triển rất mạnh.
Các chức năng sinh học về tiêu hóa suy yếu:
-Chuyển động co bóp và sự hấp thụ thực phẩm của
ruột và bao tử giảm;
-Bớt cảm giác về ăn uống như nếm, ngửi, nhìn thực
phẩm;
-Răng lung lay;
-Ít khát nước, ít thấy đói.
-Nhu cầu chất dinh dưỡng bớt đi.
Nguy cơ suy dinh dưỡng
Có nhiều nguy cơ đưa đến suy dinh dưỡng:
a-Sống đơn độc.
Ăn ngon cần có người cùng ăn mới thấy có hứng
thú.
Sống lủi thủi một mình, ta thường ăn qua loa cho
xong bữa. Do đó ta ăn rất ít, nhất là khi không có người bạn
đường nấu nướng cho mình cũng như để cùng nhau chia sẻ ngọt bùi,
ôn lại kỷ niệm xa xưa.
b- Rối loạn tâm thần.
Các rối loạn như trầm cảm, lo âu,
hoài niệm quá khứ, tiếc thương sự ra đi của người bạn trăm năm
đều có ảnh hưởng rất nhiều đến sự ăn uống, đặc biệt là đối với
với quý cụ sống trong viện dưỡng lão.
c-Không ý thức sự quan trọng của dinh dưỡng, ăn
gì cũng được, cốt sao cho no bụng thì thôi.
đ-Ăn không đủ chất dinh dưỡng hoặc không đúng
cách, không biết cất giữ, nấu nướng thức ăn.
e-Thiếu thốn vật chất, không có tiền mua thực
phẩm. Nhiều người đau ốm kinh niên để dành tiền mua thuốc hoặc
trả tiền nhà, điện nước hơn là mua thức ăn. Họ có thể ăn thực
phẩm rẻ tiền, quá hạn, hết chất dinh dưỡng, chỉ cốt sao cho khỏi
đói bụng.
g-Phụ thuộc vào người khác. Ðó là trường hợp của
quý cụ bị đau xương khớp kinh niên, di chuyển khó khăn không đi
mua và không nấu nướng được. Bị suy yếu tâm thần, các cụ có thể
quên không ăn hoặc cho việc ăn uống là không cần thiết. “ Già
rồi có làm gì đâu mà phải ăn mới uống ”. Ngoài ra một số cụ vì
bệnh hoạn, cần sự giúp đỡ để bón thức ăn.
h- Người già bị gia đình bỏ rơi, lạm dụng không
được nuôi dưỡng đầy đủ.
i-Mắc các bệnh kinh niên như ung thư, bệnh phổi,
bệnh tim đều đưa tới suy dinh dưỡng.
Giảm dịch vị bao tử khiến hấp thụ các chất dinh
dưỡng như sắt, đường lactose bị trở ngại.
Chức năng của gan giảm, khiến cho sự chuyển hóa
thực phẩm chậm
Thất thoát chất dinh dưỡng qua ói mửa, nước tiểu,
phân.
k-Biếng ăn vì tác dụng của dược phẩm đang dùng:
-Một vài dược phẩm có nguy cơ đưa tới ăn mất ngon
như Digoxin, Prozac, Quinidine, quá nhiều sinh tố ;
-Bị nôn ói như vài loại thuốc kháng sinh,
Aspirin, Theophyyline, hóa trị ung thư;
-Làm kém hấp thụ thức ăn như thuốc trị táo bón,
thuốc trị suyễn loại theophylline, thuốc kích thích
amphetamines.
-Dùng nhiều sinh tố D có thể đưa tới tổn thương
cho thận;
-Nhiều khoáng sắt làm chất này tồn trữ trong gan
và gây độc hại cho cơ quan này.
l-Bệnh răng miệng.
Răng lung lay, răng giả không khít
hàm đưa tới khó khăn khi nhai thức ăn; miệng khô, it nước
miếng khiến nhai thực phẩm như nhai bông gòn và nuốt thức ăn
khó khăn.
m-Mất cảm giác nếm, ngửi thực phẩm.
Một số quý cụ mất hứng thú trong ẩm thực vì họ
không cảm thấy hương vị và nhìn thấy sự hấp dẫn của món ăn vì
suy yếu các giác quan. Thực phẩm trở nên không mùi không vị,
đôi khi họ ăn thức ăn thiu hư mà không biết. Mất cảm giác một
phần là do các nụ nếm của lưỡi bị cọ sát với răng mà hư hao bớt
đi
Ðể có khẩu vị, các cụ lại thêm gia vị như ăn
nhiều muối, nhiều đường, nhiều đồ cay.
n-Uống nhiều rượu.
Tỷ lệ người cao tuổi uống rượu lên tới 10%.
Thường thường thì các cụ uống ít một nhưng nhiều lần trong ngày,
gọi là nhâm nhi cho ấm bụng, tiêu cơm.
Rượu không mang chất dinh dưỡng cho cơ thể. Nhiều
vị lại dùng rượu thay cơm, ăn ít thực phẩm nhất là dùng rượu để
quên đời, giải sầu.
Xin nói thêm về sự Mất Khoái Cảm Ăn
( Loss of appetite)
Nhiều người cứ nghĩ rằng sự ăn không ngon miệng
là chuyện đương nhiên ở người già. Thực ra nó có thể là hậu quả
của một số bệnh kinh niên như:
-Bệnh phổi. Sự mất kí ngoài ý muốn
thường thấy ở 75 % người mắc bệnh phổi mặc dù họ ăn uống đầy
đủ.
-Bệnh tim.Theo các nhà chuyên môn y học, sau thời
gian vài năm mất kí vì bệnh phổi thì bệnh tim sẽ xuất hiện. Bệnh
nhân sẽ tiếp tục xuống kí, ăn mất ngon, mệt mỏi, cơ thịt tiêu
hao. Ngoài ra thuốc trị bệnh tim cũng làm giảm sự ăn ngon.
-Bệnh ung thư. Hầu hết người mắc bệnh ung thư đều
mất kí, có thể vì có sự tăng gia biến hóa, thay đổi nội tiết
hoặc do tác dụng của thuốc chữa ung thư.
-Sa sút trí tuệ. Nhóm người này thường mất khả
năng tự ăn uống, không còn cảm giác với thực phẩm. Đôi khi họ
không chịu mở miệng để hứng thực phẩm, không chịu nhai mà nuốt
chửng thực phẩm; đánh phá người bón thức ăn cho họ hoặc dấu thực
phẩm.
Những dấu hiệu của suy dinh dưỡng.
Suy dinh dưỡng được phát hiện khi các
cụ thấy quần áo rộng, lỏng dần dần.
Bác sĩ xác định bệnh qua bệnh sử, khám toàn thân,
cân đo sức nặng, thử nghiệm máu (hồng cầu, kích thích tố tuyến
giáp, chức năng gan), thử phân để tìm kiếm ký sinh trùng và máu;
chụp quang tuyến tim phổi, bộ máy tiêu hóa.
Người bị suy dinh dưỡng thường đờ
đẫn, lơ là với mọi người, mọi sự việc xẩy ra ở chung quanh hoặc
đôi khi lại gắt gỏng, khó tính.
Da khô, xanh lợt, dễ bầm, vết thương lâu lành.
Tóc khô ròn, rụng nhiều; móng tay khô, nứt; ăn không ngon
miệng; giảm cảm giác với mùi vị thực phẩm; miệng khô, lưỡi và
môi lở; nhai nuốt khó khăn; hay buồn ói, buồn nôn; đại tiện
bón, lỏng bất thường; nhịp tim nhanh; hơi thở khó khăn.
Cơ thể mỗi ngày một gầy đi, sức khỏe suy giảm,
các bệnh đang có sẽ trở nên trầm trọng hơn, di chuyển khó khăn,
dễ ngã, dễ gặp tai nạn.
Hậu quả của suy dinh dưỡng.
Suy dinh dưỡng đưa tới thương tổn thể chất và tâm
thần như:
*Dễ mắc các chứng bệnh truyền nhiễm vì hệ miễn
dịch suy yếu;
*Giảm khả năng hoạt động trí óc cũng như chân
tay;
*Tăng nguy cơ tử vong vì suy nhược tổng quát, dễ
đau ốm.
Điều trị và phòng ngừa suy dinh dưỡng
Vấn đề ưu tiên là tìm ra bệnh rồi điều trị các
nguyên nhân đưa tới suy sinh dưỡng như đã kể ở trên.
Người bệnh cần được thầy thuốc theo dõi, chuyên
viên dinh dưỡng hướng dẫn tiêu thụ món ăn bổ dưỡng, nhân viên xã
hội giúp giải quyết các vấn đề liên quan tới hoàn cảnh của đời
sống, giới thiệu tới các cơ quan tương trợ người già, các hội
đoàn dân sự.
Sự biếng ăn là nguy cơ thông thường nhất đưa tới
suy dinh dưỡng.
Sau đây là vài phương thức để tránh tình trạng
này:
a-Khuyến khích người cao tuổi kiếm bạn cùng ăn
cho vui. Quý cụ có thể đến ăn tại các trung tâm cao niên, ăn
chung với người thân trong gia đình, tại các cơ sở tôn giáo có
sinh hoạt xã hội.
b-Nhiều vị bỏ bữa ăn vì cảm thấy mệt khi nấu
nướng.
Vậy thì ta nên nghỉ ngơi cho khỏe, rồi nấu món ăn
chứ đừng bỏ bữa ăn. Đôi khi ta có thể nấu một lần cho hai bữa
ăn. Cùng lắm, ta có thể mua thực phẩm nấu sẵn rồi hâm bằng
microwave.
c-Khuyến khích ăn nhiều vào thời điểm trong ngày
mà người cao tuổi thích. Nếu bữa trưa là thời gian tốt để ăn thì
có thể tăng phần ăn ở bữa này.Với cùng số lượng khẩu phần, chia
ra làm nhiều bữa nhỏ thay vào ba bữa ăn chính thường lệ.
d-Tránh mau no bụng bằng cách đừng uống nước,
uống thuốc trước khi ăn.
e-Tránh thực phẩm gây ra nhiều hơi như rau cải,
đậu, nước ngọt có hơi, cà phê; ăn uống chậm rãi để tránh nuốt
không khí vào bao tử.
h-Năng vận động cơ thể để kích thích khẩu vị
cũng như giúp tiêu hóa dễ dàng.
g-Giữ gìn vệ sinh răng miệng. Khi hay bị khô
miệng thì ăn nhiều canh, nước xốt. Khó khăn nhai với răng giả
thì có thể dùng thực phẩm bầm nhỏ, nấu thịt nhỏ lửa lâu hơn để
có thịt mềm.
i-Nhiều cụ cứ ăn là muốn nôn ói, thì nên tránh ăn
nhiều quá một lúc, mà chia ra làm nhiều bữa nhỏ, tránh thực
phẩm có nhiều mỡ béo.
k-Khuyến khích dùng thêm thực phẩm phụ cũng như
sinh tố, khoáng chất.
l-Thêm gia vị vào thực phẩm để tăng sức quyến rũ
khẩu vị người cao tuổi.
Kết luận
Suy dinh dưỡng, nhất là ngoài ý muốn, là vấn đề
hệ trọng đối với người cao tuổi. Ðây là nguy cơ lớn đưa tới bệnh
hoạn và tử vong ở lớp người này.
May mắn là hầu hết những nguyên nhân đưa tới suy
dinh dưỡng đều có thể điều trị và phòng ngừa được. Ta chỉ cần
lưu tâm hơn một chút về việc ăn uống hàng ngày, tìm hiểu thêm về
giá trị dinh dưỡng của các thực phẩm chính, lựa chọn món ăn hợp
lý, hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên viên về các vần đề dinh dưỡng.
Mặc dù ăn uống lành mạnh không bảo đảm là sẽ
không bệnh tật, nhưng đó là yếu tố quan trọng để duy trì một sức
khỏe tốt của người tuổi cao.
Bác sĩ Nguyễn Ý Đức
Texas-Hoa Kỳ.
Ý Kiến xin gửi về :
bsnguyenyduc@khoahoc.net
Trở về Trang Chính | 