|
Táo bón là một tình trạng gây khó
chịu khá phổ biến, nhưng thường gặp nhất là ở tuổi già. Thực
vậy, có ít nhất 25% các vị lão nam và 34% các vị lão nữ phải
chịu ảnh hưởng của “táo bón bệnh trĩ” này.
Táo bón có thể là dấu hiệu của một
số bệnh, do tác dụng phụ của một vài dược phẩm, hậu quả của một
nếp sống ít vận động hoặc dinh dưỡng không cân đối.
Bệnh đã làm nhiều người bị ám ảnh
mất vui trong cuộc sống. Và người ta không ngại bỏ tiền ra chữa
chạy để hy vọng có được sự hanh thông đại tiện.
Táo bón đã được ông tổ của nền y học
phương Tây là Hipprocrates quan tâm đến khi nói rằng “Muốn có
một sức khỏe tốt, cần phải đại tiện đều đặn”.
Định nghĩa.
Mỗi người có một thói quen riêng
trong việc đào thải chất bã của sự tiêu hóa thực phẩm.
Có người đại tiện đều đặn mỗi ngày
một lần, có người đến 2 hoặc 3 ngày một lần. Khi tình trạng tiêu
hóa bình thường, cơ thể luôn luôn tuân theo thói quen đó. Cứ đến
cùng thời điểm là họ sẽ có một cảm giác kích thích nhắc nhở ta
thực hiện “nhiệm vụ”. Khi thói quen đó không được duy trì như
thường lệ thì họ nghĩ là hệ tiêu hóa đang có vấn đề.
Ngoài ra, mỗi người có thể hiểu về
táo bón theo một cách khác nhau.
Có người than phiền với bác sĩ là bị
táo bón vì từ sáng đến chiều mà vẫn chưa đi cầu.
Có người lại nghĩ rằng mình bị táo bón vì mấy
ngày liên tiếp, mỗi khi đại tiện đều phải gắng sức, rồi phân
được thải ra cứng như đất sét khô, lại nhỏ như phân dê, đôi khi
có lẫn chút máu.
Nói chung, người ta thường cho là bị
táo bón khi số lần đại tiện trong một thời gian nhất định bị
giảm đi so với thói quen.
Táo bón cũng còn bị gán cho là
nguyên nhân gây ra đau bụng, buồn nôn, mệt mỏi, ăn không ngon và
tin rằng cứ đại tiện thông là các rối loạn này hết đi. Vì vậy,
nhiều người lạm dụng thuốc xổ và đưa tới nhiều tác hại cho hệ
tiêu hóa.
Thật ra, đại tiện 3 lần một ngày hay
3 ngày một lần cũng đều có thể xem là bình thường, nếu đó là
thói quen đều đặn đã có từ lâu, nhất là khi đại tiện không
thấy khó khăn hay gây ra cảm giác khó chịu.
Thường thường, người cao tuổi cho là
bị táo bón khi đi tiêu mà phải cố rặn, phân khó ra, cứng và khô,
mà không quan tâm đến số lần đại tiện. Ðôi khi họ còn có khuynh
hướng ước lượng ít đi số lần đại tiện của mình, vì tin rằng đại
tiện nhiều hơn là có thể loại bỏ chất độc hại nằm ở ruột..
Các loại táo bón
Mặc dù có nhiều hình thức táo bón,
nhưng nói chung đó là kéo dài thời gian nằm lại của phân trong
ruột già và sự trì hoãn tống xuất chất bã ra khỏi trực tràng.
Một số hình thức táo bón khác nhau được phân biệt như sau đây:
a-Hình thức trầm trọng nhất là khi
lòng ruột già thu hẹp hoặc bị nghẹt, phân khô cứng vì nước bị
hút trở lại ruột. Nạn nhân phải ngồi lâu mới giải tỏa được, sau
đó vẫn thấy ấm ức, khó chịu ở hậu môn, đôi khi ngầm ngầm đau
bụng. Trường hợp này thường thấy trong bệnh ung thư ruột, viêm
ruột và ta cần đi khám bệnh ngay. Nhất là khi trong phân lại có
máu.
b-Kế đến là táo bón co cứng ruột.
Thay vì thư giãn sau mỗi nhịp bóp thì ruột già lại co cứng, ôm
chặt không cho chất bã di chuyển, phân trở nên khô, kết thành
từng cục nhỏ. Nguyên nhân có thể là không tập thành thói quen
đại tiện đều đặn, không ăn sáng để kích thích đại tiện, lạm dụng
thuốc xổ...
c-Loại thứ ba là táo bón do mất
trương lực ruột, thường thấy ở người cao tuổi, đặc biệt người bị
bệnh tâm trí. Trong trường hợp này, ruột không co bóp đủ để di
chuyển chất bã, khiến cho phân nằm đầy trong trực tràng mà vẫn
không kích thích hậu môn để tạo ra cảm giác muốn đi cầu.
Thay đổi chức năng của ruột với tuổi già
Sau khi được tiêu hóa, hấp thụ hết
chất bổ dưỡng ở bao tử và ruột non, bã của thức ăn sẽ được
chuyển xuống ruột già. Nơi đây nước trong chất bã được ruột hút
giữ lại, phân được thành hình và được đào thải ra khỏi cơ thể.
Trung bình, thời gian cần thiết để
một món ăn vào miệng cho tới lúc phế thải là 8 giờ. Ruột co bóp
đều đặn, nhất là sau bữa ăn, và với trợ giúp chuyển động nhịp
nhàng lên xuống của cơ hoành ở bụng, cùng đẩy phân xuống trực
tràng. Phân kích thích khiến cơ vòng hậu môn mở rộng và phân
thoát ra ngoài.
Nghiên cứu cho hay các chức năng của
ruột trong việc đại tiện không thay đổi mấy ở người cao tuổi:
thời gian lưu thông của phân trong ruột già không chậm, sự đẩy
phân khỏi trực tràng không bị trì hoãn.
Nhưng ở người cao niên bị táo bón
thì các động tác này đều chậm lại nhất là khi họ đau yếu hay có
một vài bệnh mạn tính, lại ít hoạt động hay đang uống một loại
thuốc nào đó. Những yếu tố này làm chất bã khô, giảm áp lực
trong lòng ruột, trì hoãn sự lưu thông chất bã vì nước được ruột
hút lại nhiều.
Có một vài thay đổi cấu tạo ruột như
thoái hóa của cơ có trách nhiệm đưa chất bã vào trực tràng, giảm
chất nhờn tiết ra từ ruột, nhưng không có ảnh hưởng mấy tới thói
quen đại tiện của người già.
Nguyên nhân có thể gây ra táo bón.
Táo bón thường gây ra do sự phối hợp
của nhiều yếu tố như sau:
1. Chế độ ăn uống.
Một khẩu phần không cân bằng, nhiều
mỡ, ít chất xơ, ít nước là nguy cơ thông thường của táo bón.
Ngoài ra, táo bón dễ xẩy ra nếu người cao tuổi không nhai kỹ
thức ăn, vì răng lợi hư yếu, khó khăn khi nuốt.
2. Tác dụng phụ của dược phẩm.
Nhiều loại dược phẩm làm giảm sự thư
giãn hay co bóp của các cơ trong ruột, làm trở ngại sự di chuyển
của chất bã, chẳng hạn như:
- Thuốc trị bệnh tâm thần
(Thorazine, Haldol, Elavil...)
- Thuốc có chất sắt, khoáng calcium
-Thuốc chống đau có chất codeine, vì
chất này làm giảm nhu động của ruột.
- Thuốc chống viêm như ibuprofen
-Thuốc chống acid dạ dày có chất
nhôm (aluminum) đặc biệt là thuốc Pepto-Bismol
-Thuốc lợi tiểu
-Thuốc chữa bệnh cao huyết áp như
Capoten...
Thêm vào đó, quý vị cao niên thường
lại uống nhiều thứ thuốc cùng một lúc nên công việc đào thải
chất bã tiêu hóa lại càng khó khăn hơn.
3. Các bệnh kinh niên
Bệnh làm suy nhược thần kinh, trì
hoãn chức năng co bóp, đùn đẩy của ruột già, như các bệnh nhân
bị Parkinson, tiểu đường, tai biến động mạch não, ung bướu ruột,
giảm năng tuyến giáp, chấn thương thần kinh cột sống...đều có
thể gây ra táo bón.
Trong bệnh tiểu đường, đường huyết
quá cao sẽ được thận loại ra ngoài. Ðể hoàn thành công việc này,
thận cần nhiều nước, do đó người bệnh đi tiểu nhiều, nước trong
cơ thể giảm, đưa tới táo bón. Ðường huyết cao cũng làm tổn
thương mạch máu ở ruột và dây thần kinh kiểm soát nhu dộng ruột,
trì hoãn đẩy phân ra ngoài.
4. Bệnh tâm thần
Trầm cảm, sa sút trí tuệ làm giảm
tống xuất phân ở hậu môn. Người bệnh đôi khi mất cảm giác, không
biết tới những thôi thúc đại tiện. Họ cũng lơ là với việc ăn
uống hoặc vì ăn không ngon miệng nên cũng hay bị táo bón.
5. Ít vận động
Khi cơ thể ít vận động, ruột, cơ
hoành giảm co bóp, phân chậm di chuyển, đưa tới tình trạng táo
bón. Sự vận động cơ thể làm tăng chuyển động của ruột.
6.Dùng thuốc nhuận tràng lâu năm
khiến cho ruột trở nên thụ động, không tự thải chất bã mà tùy
thuộc vào sự kích thích từ dược phẩm.
7.Những người thường xuyên di
chuyển, du lịch, ăn uống thất thường, thói quen đại tiện rối
loạn cũng hay bị táo bón.
8. Sức khỏe tổng quát kém làm cho
các bắp thịt ở bụng không đù mạnh để đẩy phân một cách hữu hiệu.
Định bệnh
Sự định bệnh và tìm nguyên nhân
trước hết là căn cứ vào các chi tiết do người bệnh cung cấp.
Khi người bệnh than phiền có sự thay
đổi đột ngột về thói quen đại tiện, về kích cỡ và mức đậm đặc
của phân thì họ cần được lưu ý, khám nghiệm. Đây có thể là dấu
hiệu của ung thư ruột già và trực tràng hay các bệnh nghiêm
trọng khác.
Nếu bệnh nhân không tự mô tả, thầy
thuốc cần hỏi kỹ về những nguy cơ táo bón, mầu sắc, khối lượng
của phân, cũng như những cảm giác khi đại tiện. Các chi tiết sau
đây rất quan trọng:
a- Người bệnh gắng sức rặn trong
khi đại tiện;
b- Có cảm giác như phân còn sót lai
trong trực tràng;
c- Thời gian đại tiện kéo dài,
nhiều khi phải dùng tay đè vào hậu môn để đẩy phân ra;
d- Đau bụng hay hậu môn khi đại
tiện; phân dính trong quần lót.
Thầy thuốc cần khám tổng quát từ
miệng tới hậu môn, chụp X quang ruột, nội soi ống ruột ,trực
tràng, thử phân để định bệnh.
Còn trường hợp táo bón kinh niên đã
có từ trên 2 năm thì nên tập trung ở việc làm giảm thiểu xáo
trộn này.
Biến chứng
Táo bón lâu ngày ở người cao niên có
thể đưa đến một số biến chứng như:
a- Sự nêm chặt phân ở ruột già và
trực tràng. Đây là biến chứng thường xẩy ra, đôi khi nguy hiểm
tới tính mạng. Bệnh nhân bị sốt cao, bụng căng đau, tim đập
nhanh với nhịp rối loạnỉ, người mệt mỏi, có thể đưa tới bất
tỉnh. Phân bị nêm chặt có thể đè lên bàng quan làm bí tiểu tiện
và lâu ngày đưa tới suy thận.
b- Ruột kết to và xoắn ruột nhất là
ở người bị tổn thương nơi cột sống.
c- Cơn thiếu máu cục bộ và ngất vì
phải rặn lâu, ảnh hưởng xấu tới sự tuần hoàn máu ở não bộ và
động mạch vành.
d- Sa trực tràng vì người táo bón
phải rặn để đẩy phân ra và có thể đưa đến phân dính (fecal
soiling).
e- Chuyển sang các bệnh nội, ngoại
trĩ.
g- Táo bón kinh niên có thể là nguy
cơ đưa đến ung thư ruột già và trực tràng ..
Kết luận
Táo bón là bệnh thường sảy ra cho mọi người. Táo
bón kéo dài nhiều năm không đáng e ngại lắm, vì ít khi là dấu
hiệu của một bệnh nặng. Một chế độ dinh dưỡng hợp lý với nhiều
chất xơ, uống nước đầy đủ, vận động cơ thể đều đặn và thói quen
đi đại tiện ngay khi hậu môn thấy muốn...là đủ để sự phế thải
chất bã thực phẩm được hoàn tất chu đáo.
Tuy nhiên, táo bón mới xảy ra trong
vòng dăm ba tuần lễ, mà phân lại có dính máu, đều cần được đi
bác sĩ khám nghiệm điều trị. Vì đây có thể là dấu hiệu của các
bệnh trầm trọng hơn.
Bác sĩ Nguyễn Ý Ðức
Texas- Hoa Kỳ
Ý Kiến xin gửi về :
bsnguyenyduc@khoahoc.net
Trở về Trang Chính | 