|
Tương truyền rằng Ðường Minh Hoàng rất say mê
Dương Quý Phi vì sắc đẹp “hoa ghen thua thắm, liễu hờn kém xanh”
của nàng. Ðặc biệt hơn cả là vì nàng tỏa ra một hương thơm qua
những giọt mồ hôi từ phần thân mình kín đáo. Theo các cung nữ,
hương thơm này thường do người đẹp thưởng thức những trái lệ chi
trồng ở đất Việt, mà Ðầu phu Mai Thúc Loan phải ngày đêm ngàn
dậm cùng đoàn tùy tùng mang sang cống hiến.
Ðó là huyền thoại bên Tầu.
Bên Việt Nam ta, cũng có một ái phi triều Nguyễn
với những hạt mồ hôi thơm nức. Một thi hữu ở Arizona kể cho hay
dòng họ Trần tại làng Tây Mỗ tỉnh Hà Ðông có một thiếu nữ được
tiến vô cung làm ái phi. Vị cung phi này được quân vương rất
sủng ái vì tính tình hiền hậu, đoan trang và nhất là mồ hôi bà
có mùi hấp dẫn. Nên dân chúng địa phương có vần thơ ca tụng
rằng:
“Họ Trần sinh một Ðức Bà,
Mồ hôi thơm ngát, trăm hoa miệng cười”.
Dân gian ta thường nói:
“Quyên quyên ăn trái nhãn lồng,
Thia lia quen chậu, vợ chồng quen hơi”
Bên Tây cũng có câu chuyện tương tự. Chuyện Ðại
Tướng Napoleon Bonaparte viết cho người yêu Josephine rằng:”Mình
ơi, anh về hôm nay, xin đừng tắm nhé. Nhất là đêm nay”. Thì có
lẽ tướng quân ta cảm thấy nhiều hứng tình hơn khi ngửi cái hơi
từ người đẹp.
Mà cái hơi này phải chăng cũng từ những giọt mồ
hôi của người yêu. Mà khi đã phải hơi nhau thì mùi đó thơm hay
không, cũng chẳng quan hệ. Có người ghiền rúc vào nách nhau để
hít hà cái mùi nhiều khi khó ngửi của người tình mà đôi bên đã
cùng nhau xa vắng lâu ngày.
Khoa học ngày nay nhìn sự đổ mồ hôi dưới góc cạnh
thực tế hơn, ích lợi hơn cho sức khỏe. Vì sức khỏe là điều quan
tâm lớn của mọi người, mọi sinh vật. Ðó là vai trò điều hòa thân
nhiệt của sự đổ mồ hôi.
Sự Ðiều Hòa Thân Nhiệt
Khi sinh ra, con người và một số động vật có vú
đã được tạo hóa gắn cho một hệ thống rất tinh vi để điều hòa và
giữ nhiệt độ trong cơ thể bình thường dù có những thay đổi đột
ngột từ chung quanh hay từ trong cơ thể. Do đó các động vật này
được gọi là có máu ấm.Còn động vật có máu lạnh như loài bò sát,
cá, sâu bọ thì nhiệt độ trong mình thay đổi tùy theo nhiệt độ ở
môi trường.
Nhiệt độ trong người thay đổi từ 36º2 C tới 37º6
C (97º F tới 100º F), trung bình là 98º 6 F hoặc 37ºC. Độ
Fahreinheit được dùng ở Hoa Kỳ, còn đa số các nước khác trên thế
giới dùng độ Celsius với 0º là nhiệt độ nước đá, 100º là nhiệt
độ nước sôi. Khi nhiệt độ cơ thể lên quá mức trung bình này thì
sự sống có thể bị hiểm nguy, vì một vài chức năng sinh tử trong
cơ thể bị rối loạn.
Nhiệt độ lên xuống tùy thời gian: buổi sáng thấp
vì ta chưa ăn uống gì và mới thức dậy sau một đêm nghỉ ngơi;
buổi chiều cao hơn vì các hoạt động trong ngày và thực phẩm tiêu
thụ đã sinh ra nhiều năng lượng. Ở người phụ nữ nhiệt độ lại
thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt, và khi rụng trứng. Nhiệt độ
đo ở nách thấp hơn ở miệng và miệng lại thấp hơn ở hậu môn.
Nhiệt độ trong người luôn luôn ở mức trung bình
nhờ có sự thăng bằng giữa tạo ra nhiệt và phân tán nhiệt.
a-Sinh nhiệt.
Nguồn gốc tạo ra nhiệt là do sự chuyển hóa chất
dinh dưỡng và trạng thái nghỉ ngơi hay hoạt động của các tế bào.
Khi không hoạt động, các cơ quan nội tạng sản
xuất 50% nhiệt, não bộ sinh ra 15%, cơ thịt cho 25% . Khi vận
động thì cơ thịt tạo ra một số lượng nhiệt cao gấp bội vì có sự
gia tăng phản ứng sinh hóa ở các tế bào này.
Sự sinh nhiệt cũng tăng khi ta tiêu thụ nhiều
thực phẩm, khi tuổi lên cao và dưới tác dụng của vài kích thích
tố như thyroxine của tuyến giáp trạng, adrénaline của nang
thượng thận.
b- Giảm nhiệt
Để hạ nhiệt, cơ thể sử dụng bốn phương thức:
* Dẫn nhiệt (Conduction) trực tiếp từ cơ thể ra
môi trường chung quanh như khi ta ngâm mình trong nước lạnh,
ngồi trên cây nước đá hoặc ở trong phòng có máy điều hòa không
khí.
* Đối lưu (Convection) khi nhiệt tản đi theo
không khí lưu chuyển, gió thổi. Gió làm giảm hiệu năng giữ nhiệt
của lớp không khí dưới da và làm độ ẩm trên da bốc hơi mau. Bốc
hơi làm nhiệt độ cơ thể giảm xuống.Vì thế khi mặc quần áo che
kín thì hơi nóng trong cơ thể bị giữ lại.
* Bức xạ (Radiation) khi hơi nóng mất đi dưới
dạng những tia, nhưng nếu nhiệt độ chung quanh cao hơn thì cơ
thể lại thu nhiệt vào.
* Sự tán nhiệt nhiều nhất là bốc hơi
(Evaporation) trên da (80%): nhiệt phân tán qua sự chuyển mồ hôi
thành hơi nước bay đi. Phương thức này có vai trò rất quan trọng
trong việc giảm sức nóng của cơ thể. Muốn cho sự bốc hơi được
hữu hiệu, không khí phải khô vì độ ẩm ngoài trời làm hiện tượng
này chậm lại. Một giọt mổ hôi bay đi có thể làm giảm 1º F của
một lít máu.
Ngoài ra, nhiệt còn mất đi qua hơi thở, bài tiết
nước tiểu và phân hoặc khi con người kiếm chỗ mát để ngồi.
Chó mèo không đổ mồ hôi. Chúng giảm nhiệt trong
cơ thể qua hơi thở, nước miếng hoặc thè lưỡi liếm lông. Liếm
lông, nước miếng dính lên lông và bốc hơi, tán nhiệt.
Sự Ðổ Mồ Hôi
Ðổ mồ hôi là một hiện tượng sinh học tự nhiên và
lành mạnh với nhiệm vụ quan trọng là giữ nhiệt độ cơ thể bình
thường. Hệ thần kinh giao cảm nằm ở mặt trong của lồng ngực điều
khiển sự hoạt động của các tuyến mồ hôi. Khi thần kinh này quá
nhậy cảm thì mồ hôi tiết ra nhiều. Ðàn bà có nhiều tuyến mồ hơn
đàn ông nhưng các ông lại sản xuất nhiều mồ hôi hơn quý bà vì
tuyến của họ hoạt động mạnh hơn. Ở người khỏe mạnh, mồ hôi
thường toát ra khi ta làm việc lâu và mạnh; lao động trong môi
trường không gió hoặc đi bộ giữa trưa Hè, thời tiết nóng nực.
Khi nhiệt độ trong cơ thể lên quá 37º C, các mạch
máu ngoại vi mở rộng, chứa nhiều máu để đẩy bớt hơi nóng trong
người ra ngoài rồi lưu hành trở lại với máu mát hơn. Nếu nhiệt
độ không khí tiếp tục lên cao, sự thoát nhiệt qua máu không đủ
và cơ thể phải tiết ra chất lỏng để tán nhiệt. Ðó là sự đổ mồ
hôi trên da. Trong một giờ, cơ thể có thể toát ra tới 1,5 lít mồ
hôi. Nếu mồ hôi mất nhiều quá mà không được bù đắp thì ta có
thể sỉu, bất tỉnh vì máu lưu thông tới các cơ quan giảm, nhất là
hệ thần kinh.
Mồ hôi là chất nước trong không mầu, kiềm tính
với 2% vật thể đặc. Bình thường, mồ hôi gồm có nước, muối sodium
chloride, potassium, urea.
Mồ hôi do tuyến mồ hôi tiết ra dưới sự điều khiển
của hệ thần kinh tự chủ. Trung bình cơ thể có 2.6 triệu tuyến mồ
hôi rải rác trên da, trừ môi, núm vú, phần cơ quan sinh dục nằm
ở ngoài.
Có hai loại tuyến mồ hôi: tuyến tiết ra chất nước
và tuyến tiết ra một lượng rất nhỏ dung dịch hơi đặc không mùi.
Tuyến nước (Eccrine gland) có khắp nơi kể cả lòng
bàn tay, gan bàn chân, trán.
Tuyến chất đặc (Apocrine gland) nhiều nhất là ở
nơi da có lông như nách, háng, vùng cơ quan sinh dục. Các tuyến
apocrine này phát triển trong nang lông và xuất hiện sau khi con
người tới tuổi dậy thì. Chất lỏng của tuyến gồm có chất đạm,
acít béo cho nên dung dịch có mầu vàng sữa.
Tuyến mồ hôi nằm dưới da, hút nước từ dòng máu
rồi chuyển chất lỏng ra mặt da. Bình thường thì các tuyến tái
hấp thụ muối khoáng và đưa trở về mạch máu. Nhưng khi mồ hôi ra
quá nhiều, tuyến không cáng đáng với nguồn chất lỏng lớn nên một
số nhỏ muối thoát ra khỏi cơ thể.
Ðông y coi Ðổ Mồ Hôi như một hình thức trị bệnh
để loại trừ một số tác nhân độc hại xâm nhập cơ thể. Gây đổ mồ
hôi là một trong ba phương thức trị bệnh cổ truyền: Gây ói, gây
xổ và gây đổ mồ hôi. Cạo gió bằng dầu nóng, đánh cảm với cám
rang là để ra mồ hôi, xông với lá Hương Nhu làm nhẹ vài bệnh
nóng sốt. Và ngày nay người ta tắm hơi, ngồi sauna cũng cùng mục
đích để toát mồ hôi. Cho người thư dãn, sảng khoái và cũng để
nhẹ bớt mấy cân của tấm thân hơi bồ sứt cạp.
Nhưng mồ hôi nhiều ít cũng đưa tới một vài khó
chịu cho cơ thể, đôi khi bệnh hoạn.
Nhiều mồ hôi
Bình thường cơ thể tiết mồ hôi khi:
*-Thời tiết nóng nắng, thân nhiệt tăng thì mồ hôi
tự nhiên đổ ra để hạ nhiệt độ cơ thể. Mỗi người có thể tiết ra
tới 1 lít 50 mồ hôi trong một giờ đôi khi tới 3,5 lít.
*-Vận động cơ thể, làm việc chân tay trong khí
hậu 85º và 40% độ ẩm, ta tiết ra trung bình là ½ lít mồ hôi
trong một giờ. Khi mất chất lỏng như vậy thì máu ta sẽ đặc hơn,
tim sẽ phải làm cố gắng làm việc hơn để đẩy máu ra và ta cảm
thấy hơi mệt. Ðể tránh khó khăn: trước khi tập hoặc làm việc
ngoài trời, nên uống khoảng hai ly nước trước khi tập; trong khi
tập thì uống nửa ly cho mỗi lần tập kéo dài 20 phút
Ngoài ra một số yếu tố khác cũng đưa tới chứng
Tăng Tiết Mồ Hôi (Hyperhidrosis) dù thân nhiệt bình thường hoặc
khi nghỉ ngơi:
*-Khi có nhiều đau đớn, sợ hãi, xúc động hoặc
căng thẳng ( sợ toát mồ hôi hột); mồ hôi ra nhiều nhất là ở trên
mặt, nách, lòng bàn tay bàn chân.
*-Ðôi khi mồ hôi cũng tiết ra khi ta tiêu thụ một
vài gia vị cay, uống nước nóng hoặc nước có caffeine hoặc khi
uống nhiều rượu.
*-Một vài loại thuốc như thuốc trị bệnh tâm thần
haldol, kích thích tố tuyến giáp, morphine, aspirin,
acetaminophen, cocaine;
*-Bệnh gan, bệnh khí thũng phổi (emphysema), bệnh
Parkinson, hội chứng suy yếu dây thần kinh ngoại vi
Guillain-Barre;
*-Một số người đổ mồ hôi theo di truyền đặc biệt
là ở lòng bàn tay, bàn chân.
*-Phụ nữ trong thời kỳ mãn kinh với nóng phừng
mặt, đổ mồ hôi vì kích thích tố nữ giảm;
*-Bệnh nhân tiểu đường điều trị bằng insulin khi
đường huyết xuống quá thấp cũng đổ mồ hôi, run rẩy tay chân, yếu
sức, chóng mặt, buồn nôn. Người tiểu đường mồ hôi có mùi chua
như trái cây hư;
*-Cường tuyến giáp với nhiều kích thích tố của
tuyến này khiến cơ thể nóng bừng, mồ hôi tiết ra;
*-Trong cơn Suy Tim Heart attack, bệnh nhân thấy
đau ngực, khó thở, đổ mồ hôi đầm đìa; trong tai biến não với tổn
thương trung tâm điều hòa nhiệt độ ở não
*-Trong các bệnh nhiễm như Lao, sốt rét ngã nước
bệnh nhân cũng đổ nhiều mồ hôi với nhiệt độ lên cao.
*-Bệnh ung thư bạch cầu hoặc u hạch bạch huyết
lymphoma với mất cân, sốt, đỗ mổ hôi;
*-Rối loạn tự miễn như trong các bệnh viêm thấp
khớp (rheumatoid arthritis) hoặc lupus ban đỏ (Systemic lupus
erythematosus)
Một vài trường hợp đáng chú ý:
*Nhiều mồ hôi bàn tay:
Ðây là hình thức thường thấy và cũng gây khó chịu
nhiều nhất. Bàn tay người bệnh luôn luôn nhơm nhớp ẩm ướt và
lạnh. Họ thường xuyên phải lau tay, tránh bắt tay người khác,
gặp trở ngại khi đánh máy chữ hoặc chơn tay khi muốn cầm vật
dụng hoặc khó khăn vẽ lông mày, tô môi son. Nhiều người ngại
ngùng trong giao tế đôi khi trở nên cô lập. Và càng bối rối, xúc
động thì mồ hôi lại càng ra nhiều.
*Nhiều mồ hôi bàn chân.
Tuy không lộ liễu như nhiều mồ hôi tay nhưng
nhiều mồ hôi chân là môi trường thuận lợi cho các bệnh nấm và vi
khuẩn phát triển, đưa tới bệnh nhiễm bàn chân (Athlete’s Foot),
viêm nhiễm móng chân, đi giầy và tất khó khăn mà đi dép thì hay
tượt.
*Nhiều mồ hôi nách cũng là một trở ngại giao tế
vì mảnh áo nơi đây hoặc ướt sũng nước hoặc hoen ố muối mặn với
mùi hôi hôi, khó chịu.
*Ðổ mồ hôi mặt, cổ, da đầu cũng thường xẩy ra khi
đang ăn uống, nói trước công chúng hoặc gặp đám đông người vì
xúc động, lo sợ.
Không có mồ hôi
Sự đổ mồ hôi bị gián đoạn hoặc trở
ngại dưới tác dụng của vài loại thuốc thần kinh; trong bệnh di
truyền không có tuyến mồ hôi; khi có tồn thương thần kinh tự chủ
điều khiển tuyến mồ hôi; khi có nhiễm trùng tuyến mồ hôi; phỏng
da nặng; khi cơ thể khô nước vì ói mửa, đi tiêu chẩy và khi bị
trúng thử heat stroke.
Không mồ hôi gây trở ngại cho sự thoát nhiệt của
cơ thể và đưa tới rủi ro nghiêm trọng như trong trường hợp bị
trúng thử, làm việc, vận động cơ thể hoặc đi trong nắng gắt mà
không uống nước đầy đủ. Nhiệt độ trong người lên rất cao, da
khô, cơ thể suy nhược và có thể bị hôn mê.
Năm 2003, cả mấy trăm dân chúng thành phố Ba Lê
thiệt mạng vì thời tiết nóng nắng quá mức. Người cao tuổi và trẻ
em là dễ bị tai nạn này lắm. Kinh nghiệm người lái xe khi ngoài
trời quá nóng thì cảm thấy uể oải, mệt mòi, buồn ngủ nên dễ xẩy
ra tai nạn.
Nói tới mồ hôi thì cũng nên nói qua tới mùi của
mồ hôi.
Bình thường mồ hôi không có mùi, vị hơi mặn vì có
muối khoáng. Mồ hôi có mùi là do tác dụng của các vi sinh vật
lên mồ hôi mỡ lẫn chất đạm do các tuyến apocrine tiết ra. Như đã
nói ở trên, các tuyến này chỉ xuất hiện ở tuổi dậy thì và có ít
đi ở tuổi mãn kinh. Không giống như tuyến eccrine có ở khắp cơ
thể, tuyến này lại có nhiều ở nách, bẹn, quanh cơ quan sinh dục
và hậu môn, quanh núm vú. Mà những nơi này nhiệt độ thường cao,
bí hơi, ẩm ướt, có nhiều lông và là môi trường thuận lợi cho vi
khuẩn, nấm độc trú ẩn. Vi khuẩn tác dụng lên chất béo chát đạm
của mồ hôi và tạo ra mùi ngạt mũi, khó chịu. Và ta có hôi nách,
mồ hôi khan thum thủm ở phần kín cơ thể, mồ hôi mầu thấm vào
quần áo, mồ hôi khai ở lông và tóc.
Ngoài ra cơ thể cũng toát ra mùi qua hơi thở, các
chất phế thải như phẩn và nước tiểu; trong một số bệnh kinh
niên. Bệnh nhân tiểu đường có hơi thở mùi trái cây hư vì hóa
chất acetone trong máu lên cao; mồ hôi mùi chuột chết ở bệnh
thận trầm trọng; mùi hôi của tế bào hủy hoại khi nhiễm trùng
ngoài da, cơ thịt.
Ðiều trị
Nhiều người rất khó chịu, đôi khi bối rối vì đổ
mồ hôi quá nhiều nhất là ở nơi dễ thấy như lòng bàn tay, nách.
Bắt tay nhau mà tay ướt sũng thì cũng ngượng ngùng mà chiếc áo
lụa Hà Ðông mới mua, nách áo vàng khè thì cũng khó coi lại tiếc
chiếc áo đẹp. Cho nên trên thị trường có nhiều thuốc bán không
cần toa để công chúng tiện dụng và khá công hiệu. Thuốc có thể
là bôi thoa để chặn mồ hôi chẩy ra và đa số có chất căn bản
Aluminum Chloride Hexahydrate.Thuốc được bôi dăm lần một tuần,
vào buổi tối. Khi bớt mồ hôi thì bôi tuần một lần. Ðiều đáng lưu
ý là tác dụng của aluminum không kéo dài lâu và sau đó mồ hôi có
thể ra nhiều hơn.
Cũng nên phân biệt thuốc chống tiết mồ hôi
(antiperspirant) và chống mùi hôi (deodorant). Trong deodorant
có kháng sinh để diệt vi khuẩn tác dụng lên chất đạm của mồ hôi
và gây ra mùi khó ngửi. Ðồng thời cũng có chất làm át mùi hôi.
Thuốc antiperspirant tạo cái nút bít tuyến không cho mồ hôi tiết
ra
Trường hợp khó hơn thì nên đi khám bác sĩ để tìm
hiểu nguyên nhân và được điều trị thích đáng.
Thuốc anticholinergic như loại glycopyrrolate
(Robinul, Robinul-Forte) chặn tác dụng gây đổ mồ hôi của
acetylcholine.
Thuốc trấn an tâm thần, tâm lý trị liệu đôi khi
cũng được dùng nếu nguyên nhân đổ mồ hôi là những xúc động, căng
thẳng tinh thần.
Mới đây, độc tố botulinum (Botox) đã được chích
để chặn dây thần kích thích tuyến mồ hôi. Thuốc có công hiệu
khoảng 4 tháng sau đó phải chích lại.
Giải phẫu cắt bỏ tuyến mồ hôi hoặc cắt bỏ dây
thần kinh kích thích tuyến này cũng được dùng khi mồ hôi ra
nhiều ở nách, bàn tay. Trước đây, để cắt bỏ dây thần kinh phải
mở rộng lồng ngực. Bây giờ với phương pháp nội soi, giải phẫu
giản dị hơn nhiều và bệnh nhân chỉ cần nằm nhà thương từ 12 đến
24 giờ.
Phương pháp kích thích bằng dòng điện
(Iontopheresis): bệnh nhân nhúng tay vào chậu nước với một dòng
điện cường độ nhẹ chạy qua, làm tuyến mồ hôi tê liệt và không
tiết mồ hôi khoảng một tuần lễ.
Kinh nghiệm cổ truyền ta chữa trẻ em đổ mồ hôi
trộm bằng nước lá hẹ nấu chín hoặc hạt tiêu mạch lép sắc với
hồng táo uống thay trà. Hải Thượng Lãn Ông có bài thuốc trị mồ
trộm với nhân sâm, phục linh, toan táo tán thành bột. Ðổ mồ hôi
chân thì các cụ ngâm chân bằng nước trà ấm với một chút muối thô
hoặc nửa tách giấm chua. Tiểu thư khuê các Trung Hoa khi xưa bó
bàn chân trong mảnh vải cho thon nhỏ thì chân có mùi hôi rất khó
chịu. Họ thường xức loại nước gọi là Hương Liên Táo. Mồ hôi nách
khó chịu thì rang hàn the, tán thành bột rổi rắc vào nách.
Ngoài ra cũng nên giữ vệ sinh cá nhân, tắm rửa
thường xuyên; giữ bàn chân khô ráo, thay tất mỗi ngày, đi giầy
thông hơi; tránh mặc quần áo làm bằng sợi hóa chất bí hơi; tránh
thực phẩm gây đổ mồ hôi; uống nhiều nước; tập cơ thể khi trời
mát; giữ đường huyết ở mức bình thường; nơi ở thoáng khí với
quạt hoặc máy lạnh. Trong túi luôn luôn có cuộn giấy mỏng để kín
đáo thấm mồ hôi trước khi tay bắt mặt mừng hoặc mang đôi bao tay
bằng sợi bông gòn thấm nước.
Và nên tham khảo ý kiến bác sĩ ngay khi nào thấy:
*Ðồ mô hôi lâu, nhiều mà không có nguyên do;
*Ðổ mồ hôi với đau thắt ngực;
*Ðổ mồ hôi ban đêmvới mất ký.
Ðề được điều trị tới nơi tới chốn những nguyên
nhân đưa tới các bệnh có triệu chứng tiết mồ hôi quá nhiều.
Bác sĩ Nguyễn Ý Ðức
Texas- Hoa Kỳ
Ý Kiến xin gửi về :
bsnguyenyduc@khoahoc.net
Trở về Trang Chính | 