|
Thời tiết (weather) là trạng thái của lớp không
khí (khí quyển) bao quanh trái đất vào một thời điểm và một
không gian nào đó. Trạng thái này bao gồm sự nóng, lạnh, khô,
ẩm, mưa, gió... Chẳng hạn dự báo cho biết thời tiết tại Sài Gòn
ngày Thứ Ba tốt, ấm áp không mây, không mưa; ngày thứ Sáu sẽ có
mưa rào, độ ẩm 90%, gió thổi 10 cây số một giờ. Thời tiết có thể
thay đổi từng giờ.
Khí hậu (climate) là tình hình chung về thời tiết
của một miền nào đó vào thời gian dài, thường ít nhất là một
tháng, có khi cả chục năm. Thí dụ ta nói Việt Nam có khí khí hậu
nhiệt đới. Khí hậu đại dương ít chênh lệch về nhiệt độ và độ ẩm
của các mùa; khí hậu lục địa có sự chênh lệch rõ rệt giữa các
mùa, giữa ngày và đêm.
Mối liên hệ giữa thời tiết và sức khỏe không phải
là khám phá mới lạ mà ngay từ thuở xa xưa người đời trước đã
nói tới. Có nhận xét cho rằng thời tiết theo ta từ lúc còn ở
trong bụng mẹ tới khi xuống lỗ. Vì theo tin tưởng của cổ nhân,
thời tiết ảnh hưởng tới sự thụ thai của mẹ, khi mang thai cũng
như lúc sanh đẻ. Rồi suốt trong cuộc đời tới khi mãn phần.
Cách đây mấy thế kỷ, danh y Hải Thượng Lãn Ông có
ghi về kinh nghiệm Y học dân tộc của Việt Nam trong Y Tông Tam
Lĩnh:
“Thời tiết biến đổi là thường
Nhưng ta phải biết đề phòng mới
yên
Mùa Xuân kiêng gió trước tiên
Mùa Hè nắng nóng lại xen mưa rào,
Mùa Thu sương xuống hanh hao,
Mùa Ðông gió rét khi nào khỏi
mưa”.
Vì thế, nếu ta biết:
“Thích nghi khí hậu của trời
Âm dương hòa hợp trong ngoài mới
yên”
Theo ý các cụ thì vào mùa Xuân: gió phương Càn
khiến con người dễ bị bệnh tật, mà gió phương Khảm lại gây nhiều
cảm bệnh hơn. Tới mùa Hạ thì gió phương Khảm lại là nguyên nhân
của bệnh tật tai ương ; và mùa Ðông thì “ Khảm phong tật dịch
bỗng dưng chết người”.
Thời tiết gồm sáu thành phần gọi là “Lục Dâm” có
ảnh hưởng tới sức khỏe. Ðó là phong gió,
hàn lạnh, thử nắng, thấp
ẩm ướt, táo khô hanh, hỏa nóng. Thấp
hại da thịt, gân mạch; hàn nhiều thì nhức xương, rút gân. Ðôi
khi tà khí xâm nhập cơ thể nhưng chưa phát bệnh ngay mà ẩn nấp
đâu đó chờ lúc sức khỏe suy yếu mới gây bệnh. Tà phong coi như
độc nhất : gió độc vào người qua da trước rồi vào bắp thịt, kinh
mạch cuối cùng vào phủ tạng và lan tràn rất nhanh, nhanh hơn gió
mưa. Con người đang khỏe mạnh rồi thời tiết thay đổi hoặc gặp
cơn gió độc là bị đau ốm. Các cụ gọi là “trúng gió “ hoặc “Trái
gió giở giời”. Thế là mấy phương thức gia truyền được mang ra áp
dụng. Chẳng hạn xông chùm mền kín mít với nước sôi có lá tre, lá
ngải cứu, lá bưởi. Các cụ còn đánh gió với cám đen rang cháy
hoặc hỏa thang rượu với gừng, xoa khắp người. Bệnh nhân toát mồ
hôi, gió độc tan biến và thế là khỏi bệnh.
Y học dân gian ta cũng đã ghi nhận là “ông Cúm
bà Co” xẩy ra vào mùa Ðông; dịch tả vào mùa Hạ; cơn loét tá
tràng vào mùa Thu; rối loạn tâm thần người điên loạn thường bộc
phát vào lúc trăng tròn; thấp khớp trầm trọng khi khí hậu ẩm
thấp, vào mùa mưa. Nhiều nguời nhất là quý cụ thấy mính mẩy đau
nhức, vết thương ngoài da sưng tấy lên là biết sắp có thay đổi
thời tiết, như là mưa to gió lớn.
Với trẻ em thì các cụ khuyên không nên cho nằm
ngoài sương, nơi gió lùa; trời nóng không nên ở trần; khi ngủ
đắp chăn nơi bụng, khi sấm sét thì nhét tai đề phòng điếc. Sau
khi sanh thì các sản phụ phải nằm trong phòng kín, với lò than
hồng cháy rực ở chân giường hoặc ngưỡng cửa để ngăn ngừa gió
độc. Vì thế mới có danh từ “nằm bếp”. Ngoài ra cũng phải kiêng
gió máy cho bé sơ sinh nữa, nên bé được quấn khăn kín mít trừ
mặt mũi.
Sách Nội Kinh Trung Hoa có ghi: Ba tháng mùa Xuân
là mùa dương khí sanh sôi bày bố khắp nơi, mọi vật đều tốt, đêm
ngủ dậy sớm, kẻo không thì thương tổn tạng Gan. Ba tháng mùa Hạ
thì cỏ cây rậm tốt, muôn vật đơm bông kết trái, đêm ngủ dậy sớm,
không chán ngày dài, khiến cho tình thương nới rộng, không đáp
ứng thì tổn thương tạng Tâm. Mùa Thu khí trời khí đất quang
minh, ngủ sớm dậy sớm, thức một lượt với gà, khiến cho phần khí
an ninh; làm trái ngược thì thương tổn tạng Phổi. Mùa Ðông ngủ
sớm thức trễ, phải chờ có ánh nắng mới thức, tránh lạnh gần ấm,
đừng để da thịt trầy trụa khiến cho phần khí bị hao hớt; nếu
không thì tạng Thận bị tổn thương.
Bên trời Âu thì từ 400 BC, Hippocrates đã nói đến
ảnh hưởng của nóng lạnh đối với cơ thể và có một tương quan nào
đó giữa thời tiết với dịch bệnh. Ông viết: “Bất cứ ai muốn
nghiên cứu y học đều cần nhớ các điều sau đây. Thứ nhất là phải
ghi nhớ tác dụng của mỗi mùa trong năm và sự khác biệt giữa bốn
mùa. Thứ hai là phải nghiên cứu sự ấm và lạnh của gió với giống
nhau ở mỗi quốc gia nhưng khác nhau ở từng vùng. Và cuối cùng là
cũng đừng quên ảnh hưởng của nước đối với sức khỏe”. Hippocrtes
và một số học giả đã bác bỏ ý nghĩ cho rằng bệnh tật là do thần
linh, bùa ngải gây ra. Ông nhấn mạnh rằng hầu hết mọi bệnh đều
có đặc tính riêng và đều do một vài yếu tố từ bên ngoài gây ra”.
Trong những năm gần đây, nghiên cứu do Tổ Chức Y
Tế Thế Giới và các quốc gia như Hoa Kỳ, Gia Nã Ðại, Pháp, Ðức,
Do Thái...đều cho rằng sự thay đổi thời tiết có ảnh hưởng trực
tiếp hoặc gián tiếp lên sức khỏe con người.
Nghiên cứu bên Hung Gia Lợi, Lỗ Ma
Ni, Nam Tư đều cho là thời tiết ảnh hưởng tới sức khỏe và đau
ốm. Tại các quốc gia này, thầy thuốc đôi khi tìm hỏi coi xem
những ngày sắp tới thời tiết ra sao và bệnh nào sẽ có thể xẩy
ra Duyệt xét nhiều kết quả cả trăm nghiên cứu, tác giả D.M.
Driscol cho hay thay đổi thời tiết cũng có phần nào ảnh hưởng
tới tử vong và bệnh hoạn.
Trong đời sống hàng ngày, ta thấy nhiều người rất
nhậy cảm với thay đổi đột ngột của thời tiết. Họ than phiền bần
thần, khó ở vì “ Under the weather”, chẩy nước mũi, ho hen vì
“Catch a Cold”. Rồi mỗi mùa Ðông thì dịch Cúm xuất hiện, mùa
Xuân thì dị ứng ngứa mắt, hắt hơi; mùa nóng dịch tả tháo dạ...
Ngành Sinh Vật Khí Tượng học (biometeorology) là
phối hợp của y khoa, sinh học và khí tượng học để nghiên cứu sự
thay đổi khí quyển của trái đất ảnh hưởng trên sinh vật và đặc
biệt là để dự báo thời tiết. Pháp và Ðức là hai quốc gia nghiên
cứu nhiều về sự liên hệ giữa thời tiết và bệnh tật.
Khí hậu trị liệu Climatotherapy chữa bệnh với hỗ
trợ của khí hậu từng vùng cũng đã được áp dụng từ lâu. Bệnh nhân
lao phổi được đưa ra phơi nắng hoặc đưa lên miền núi để mau
lành. Lý do là trên cao độ, không khí ít hơi ẩm, nhiều oxy, nắng
ấm giúp sản xuất nhiều sinh tố D khi phơi da dưới nắng. Miền
biển thường được giới thiệu cho bệnh kinh niên như viêm phế
quản, thấp khớp vì khí biển có nhiều muối khoáng sodium, iodine.
Ðáp ứng của cơ thể với thay đổi thời tiết.
Cơ thể có những phản ứng khác nhau với thay đổi
thời tiết tùy theo tuổi tác, tình trạng sức khỏe, nam hay nữ
cũng như tùy theo địa phương sinh sống. Con người cũng như các
động vật khác, khi sinh ra đã được tạo hóa gắn cho một hệ thống
rất tinh vi để điều hòa và giữ nhiệt độ trong cơ thể bình thường
trước những thay đổi đột ngột từ chung quanh hay từ trong cơ
thể. Hệ thống này được sự phối hợp của bộ phận hypothalamus
trong não bộ và của cơ thịt.
Nhiệt độ trung bình của cơ thể thay đổi từ 36,2
độ C tới 37,6 C (97 độ F tới 100 độ F). Độ Fahreinheit được dùng
ở Hoa Kỳ, còn đa số các nước khác trên thế giới dùng độ Celsius
với 0 độ là nhiệt độ nước đá, 100 độ là nhiệt độ nước sôi.
Nhiệt độ thay đổi tùy lúc: buổi sáng thấp vì ta
chưa ăn uống gì và mới dậy sau một đêm nghỉ ngơi; buổi chiều cao
hơn vì các hoạt động trong ngày và thực phẩm tiêu thụ đã sinh ra
nhiều nhiệt lượng. Nhiệt độ đo ở nách thấp hơn ở miệng và miệng
lại thấp hơn ở hậu môn.
Nhiệt độ trong người luôn luôn ở mức trung bình
nhờ có sự thăng bằng giữa tạo ra nhiệt và phân tán nhiệt.
Khi thời tiết nóng
thì nhiệt độ trong cơ thể lên cao. Ðể giảm thân nhiệt, ta đổ mồ
hôi, đồng thời các mạch máu ngoại vi mở rộng, mồ hối bốc hơi,
phân tán nhiệt. Nhưng nếu mồ hôi mất nhiều quá mà không được bù
đắp thì ta có thể sỉu, bất tỉnh vì mất nước, giảm máu lưu thông
tới các cơ quan nhất là hệ thần kinh. Năm 2003, cả mấy trăm dân
chúng thành phố Ba Lê thiệt mạng vì thời tiết nóng nắng quá mức.
Người cao tuổi và trẻ em là dễ bị tai nạn này lắm.
. Kinh nghiệm người lái xe khi ngoài
trời quá nóng thì cảm thấy uể oải, mệt mòi, buồn ngủ nên dễ xẩy
ra tai nạn. Ngoài ra, khi thời tiết thay đổi thì xương khớp
sung, cử động khó khăn nên phản ứng cơ thể cũng chậm lại. Rồi
thời tiết không thích hợp cũng làm sự tập trung của ta giảm, thi
hành mọi công việc cũng khó khăn. Phản ứng của cơ thể nhanh
hơn, hữu hiệu hơn nếu nhiệt độ thích hợp, trời quang đãng, không
bão tuyết, mưa giông
Hơi lạnh làm bắp thịt run run co ruỗi
liên hồi để sinh ra hơi nóng, mạch máu co hẹp lại để giữ nhiệt.
Do đó, dù có thay đổi thời tiết bên ngoài nhưng nhiệt độ trong
người được giữ ở mức bình thường. Nhưng khi mạch máu co, huyết
áp lên cao thì trái tim phải bóp mạnh hơn để chuyển máu đi nuôi
cơ thể. Một trái tim đã yếu mà lại phải làm việc nhiều hơn thì
chắc sẽ tổn thương thêm và nếu sự kiện kéo dài thì tim sẽ không
hoạt động hữu hiệu được..
Ra ngoài gió
hoặc ngồi trước quạt, ta thấy mát. Có ít nhất hai giải thích:
Gió làm giảm hiệu năng giữ nhiệt của lớp không khí dưới da và
làm độ ẩm trên da bốc hơi mau. Bốc hơi làm nhiệt độ cơ thể giảm
xuống.
Áp suất không khí
giảm cũng có ảnh hưởng. Chẳng hạn khi ta ngồi trên máy bay cất
cánh thì các khoảng trống trong cơ thể nở ra, các mô bào bị căng
khiến ta thấy đau cơ bắp, xương khớp. Kinh nghiệm quý vị vị viêm
thấp khớp khi độ ẩm không khí thay đổi, xương co dãn khiến rất
đau nhức, nhất là khi trời lạnh thì viêm khớp càng hành hạ hơn.
Thay đổi nhiệt độ và thời tiết cũng tác dụng vào
các sinh vật khác cũng như mùa màng và gián tiếp đưa tới bệnh
tật, đói kém dinh dưỡng, ô nhiễm nước sông biển
Không khí ô nhiễm
là một trong nhiều rủi ro đưa tới bệnh tật. Vùng ô nhiễm mà lại
không có sự lưu thông của không khí thì rủi ro lại cao hơn, đôi
khi đưa tới tử vong. Ô nhiễm kích thích bộ máy hô hấp, chất nhờn
tiết ra nhiều và làm ta thở khó khăn, nhất là bệnh nhân bị
suyễn. Năm 1952, trận ô nhiễm sương mù lớn ở Luân Ðôn đã làm
thiệt mạng cả mấy ngàn người.
Với ô nhiễm, ta thường nghe nói tới rủi ro của
ozone với sức khỏe. Vậy ozone là gì ? Ðây là một loại oxy có ba
nguyên tử thay vì hai như oxy chúng ta hít thở.Ozone được tạo ra
do phản ứng hóa học giữa tia nắng với khí hữu cơ bốc hơi thoát
ra từ nhà máy hóa học, xe hơi, săng nhớt, chất hòa tan trong
sơn, giặt khô...Ozone trong không khí lên cao vào mùa nóng và
vào ban ngày và gây ra khó thở, ho, nhức đầu, buồn nôn, khó chịu
cuống họng và phổi. Trẻ em, người có bệnh phổi, vận động cơ thể
quá sức thì ozone đi xâu vào phổi khiến bệnh trầm trọng hơn.
Sau đây, xin cùng tìm hiểu thêm về ảnh hưởng của
thời tiết với một số bệnh tật.
1-Thời tiết với bệnh tim
mạch
Nóng lạnh quá sức tăng nguy cơ suy tim heart
attack một cách đáng kể. Ở người trung niên, khi nhiệt độ giảm
10 độ thì nguy cơ tăng 13%. Nghiên cứu bên Anh cho hay mỗi khi
mùa Ðông tới thì cơn suy tim tăng cao hơn vào mùa Hè tới 50%.
Khi trời lạnh, nhiệt độ giảm thì huyết áp nhích
lên cao có khi từ 12 tới 18 mmHg. Ðối với người khỏe mạnh thì
không sao, nhưng với người đã bị cao huyết áp thì cũng đáng kể.
Giảm nhiệt độ cũng làm máu đặc hơn vì các thành phần của máu như
tiểu cầu, hồng huyêt cầu, fibrinogen, cholesterol tăng lên. Do
đó sự đóng cục của máu dễ xẩy ra và tăng nguy cơ nghẹt mạch máu
ở tim, não bộ và phổi.
Trời lạnh với trái tim 60, 70 tuổi mà lại vận
động quá sức thì rủi ro cho tim cũng tăng. Chẳng hạn như ở miền
Bắc giá lạnh xúc tuyết thì lại tăng rủi ro cho người đang có
bệnh tim. Các phòng cấp cứu đều thấy có sự gia tăng nhập viện
khi tuyết xuống. .Người già cũng giảm nhậy cảm với lạnh nên họ
dễ bị cóng giá mà không biết.
Bên Mỹ, vào mỗi mùa Ðông có khoảng từ 100 tới 800
người thiệt mạng vì lạnh.
M Saez và cộng sự viên tại Ðại Học Girona,
Spain, đã chứng minh là rủi ro tử vong trong thiểu máu cơ tim
tăng 2.4% với mỗi khi có giảm 1oC ở nhiệt độ thời tiết dưới 4.7o
và 4% với mỗi tăng 1oC khi thời tiết trên 25o C
Bị bệnh động mạch vành thường hay bị chứng đau
thắt tim khi tiếp xúc với thời tiết lạnh và dễ đưa tới cơn suy
tim khi cố sức. Ngoài ra, quan sát cho hay người đã bị cơn suy
tim thì dễ bị ảnh hưởng của nhiệt độ lạnh hơn là người chưa bị
bệnh tim bao giờ.
Cũng nên nhớ rằng vào mùa Ðông sinh vật đi vào
tình trạng bán ngủ Ðông, ta thường giảm vận động cơ thể lại ăn
uống nhiều nên cũng góp phần tăng rủi ro cho trái tim.
Khi thời tiết cực nóng thì cơ thể sẽ bị khô nước
vì đổ mồ hôi nhiều để hạ thân nhiệt. Nếu tình trạng kéo dài ta
sẽ kiệt sức, có thể đưa tới nhiệt quỵ ( heat stoke) nhất là khi
không khí lại ẩm.
Nhiệt và độ ẩm làm chậm sự thoát nhiệt trong cơ
thể. Nếu khi đó lại vận động cơ thể thì rủi ro tăng. Lý do là
tim sẽ làm việc nhiều hơn để đưa máu và oxy tới các bắp thịt
đang làm việc đồng thời cơ thể lại làm hạ nhiệt độ trong người
qua sự đổ mồ hôi. Nếu đổ mồ hôi nhiều quá thì mất nước và số
lượng máu giảm. Tim lại phải bóp nhiều và mạnh hơn để có đủ máu
cho ngoại vi.
2-Thời tiết với bệnh hô
hấp
Bệnh nhân suyễn đều có nhiều kinh nghiệm khó khăn
khi thời tiết đổi lạnh. Cơn lạnh làm khí quản của họ thu hẹp, sự
lưu thông của không khí bị trở ngại và cơn suyễn hành dữ hơn,
nhất là khi gió thổi mạnh. Ở các địa phương có sương mù dẩy đặc
thì các cơn viêm cuống phổi cũng trầm trọng hơn
Bác sĩ chuyên khoa dị ứng Majed Koleilat cũng
nhận thấy người bị suyễn thường gặp nhiều rủi ro hơn mỗi khi
trời lạnh, gió mạnh, áp suất không khí lên cao.
3-Thời tiết và Tiểu Ðường,
Các bác sĩ Arieh Shami và Zvi Laron của viện Nội
Tiết Ðại Học Tel Aviv đã để tâm nghiên cứu sự liên hệ giữa mùa
Ðông với nguy cơ trẻ em bị tiểu đường loại I Ấy là do sự nhiễm
một vài loại virus mỗi khi mùa lạnh tới và thường là chỉ thấy ở
trẻ em có gene mẫn cảm với bệnh này. Virus làm giảm hệ miễn
nhiễm và hủy hoại tế bào tuỵ tạng Beta tiết ra insulin. Virus có
thể là từ môi trường hoặc khi bú sữa mẹ sau khi sanh. Nghiên cứu
chung của hai vị này với các bác sĩ ở Mỹ, Tân Tây Lan, Ðức cũng
đưa tới kết luận tương tự.Và họ nhấn mạnh rằng sự việc chỉ xẩy
ra ở các quốc gia có mức độ cao về tiểu đường loại I. Các bác
sĩ kể trên cho hay cần nhiều nghiên cứu khác nữa để tìm hiểu rõ
hơn về sự liên hệ này.
Một số nghiên cứu giải thích khi thời tiết thật
nóng, insulin được cơ thể hấp thụ rất mau và có thể đưa tới hạ
quá thấp đường huyết. Do đó người bệnh nên đo đường huyết thường
xuyên hơn cũng như điều chính số lượng insulin và chế độ ăn
uống. Cũng nên nhớ rằng nhiệt độ cao làm insulin giảm công dụng,
hư hao máy thử và giấy đo đường huyết. Mùa nóng nên giữ insulin
trong tủ lạnh nhưng đừng để bị đông lạnh. Ngoài ra thời tiết xấu
cũng khiến ta buồn rầu, lo sợ, ăn uống không đúng và đưa tới vài
khó khăn trong việc duy trì đường huyết bình thường.
4-Thời tiết và nhức nửa đầu migraine.
Kết quả nghiên cứu tại Trung Tâm Ðiều Trị Nhức
Ðầu ở Stanforf, Connecticutt, cho hay 51 % bệnh nhân bị nhức đầu
gây ra do thời tiết thay đổi, 62 % cảm thấy là có nhức đầu khi
quá nóng hoặc quá lạnh, áp xuất cực đoan như là quá khô hoặc quá
ẩm ướt. Vì sự liên hệ này nên Giám Ðốc Trung Tâm bác sĩ Alan
Rapoport đề nghị bệnh nhân nên ghi chú nhức đầu với thay đổi
thời tiết để mang theo thuốc mà ngừa cơn đau.
Mới đây, tại Trung Tâm Thần Kinh Miami, Florida,
bác sĩ Na Uy Karl Alstadhang cho hay tia nắng cực mạnh mùa Hè ở
Bắc cực làm cho bệnh nhân bị chứng thiên đầu thống sống ở nơi
đây bị cơn đau nhiều hơn.
5-Ðau nhức xương khớp với thời tiết.
Trong lúc “cà phê đấu láo” với thân hữu ở Taipan,
lão nhạc sĩ Nguyễn Hiền hay nhắc tới câu thơ nhái “ Nắng mưa là
bệnh của trời; Ðau xương nhức khớp, bệnh người tuổi cao”. Có ý
liên tưởng tới nhiều bệnh nhân viêm xương khớp nói là họ thường
cảm thấy cơn đau mỗi khi thời tiết thay đổi. Hoặc có thể tiên
đoán thời tiết sẽ ra sao khi xương đau, khớp nhức. Ðây là những
người mẫn cảm với mưa, lạnh hoặc thay đổi thời tiết. Một số quan
sát cho hay có tới 70% dân chúng có kinh nghiệm tương tự, nhất
là ở giới phụ nữ.
Nghiên cứu của khoa học gia Edstrom vào năm 1948
cho thấy người bị thấp khớp cảm thấy dễ chịu hơn khi sống nơi có
khí hậu ấm áp và khô ráo. Năm 1961, bác sĩ J. Hollander taị Ðại
Học Y Khoa Pennsylvania đặt 12 bệnh nhân với viêm khớp và thấp
khớp vào trong phòng có kiểm soát thời tiết. Bẩy bệnh nhân cho
biết dấu hiệu đau và cứng nhắc của khớp xương trở nên nặng hơn
khi độ ẩm tăng và áp xuất giảm. Nghiên cứu bên Hà Lan cho hay
vào mùa hạ, bệnh nhân bị viêm khớp cảm thấy đau hơn nếu nhiệt độ
giảm và độ ẩm tăng. Nghiên cứu công bố trên tập san Rheumatology
bên Na Uy, Thụy Ðiển, Gia Nã Ðại, Do Thái cũng cho hay có ảnh
hưởng của độ ẩm, áp xuất khí quyển, mây, nhiệt độ và tình trạng
gió vào viêm khớp. Nhưng các nghiên cứu nhấn mạnh là thay đổi
thời tiết không làm thương tích khớp trầm trọng hơn cũng như
không là nguyên nhân gây ra viêm khớp.
Theo bác sĩ Terrence Starz, Giám Ðốc Trung Tâm
Viêm Khớp Ðại Học Pittsburgh thì chưa có bằng chứng xác thực
rằng di chuyển về nơi có khí hậu khô ráo, ấm áp lại có tác dụng
lâu dài trên diễn tiến của bất cứ bệnh cơ bắp xương khớp nào.Vị
thầy thuốc này khuyên thêm là vào mùa đông nên giữ thân thể ấm
áp, tránh công việc quá sức như súc tuyết, tránh chơn truợt té
ngã. Hơn nữa, dù ta sống ở đâu thì đồng hồ sinh học trong cơ thể
cũng thích nghi với khí hậu ở nơi đó.
Xin nhắc lại Viêm Khớp (Arthritis) là trường hợp
đau, sưng và không cử động của khớp. Hai bệnh thường thấy nhất
của Khớp là: Viêm Xương Khớp (Osteoarthritis) trong đó có thoái
hóa và viêm sưng lớp sụn ở khớp xương , thường do chấn thương,
hư hao vì sử dụng lâu ngày, thường thấy ở ngón tay, đầu gối,
xương hông. Tiếp đến là bệnh Thấp Khớp (Rheumatoid Arthritis),
một bệnh tự miễn gây ra đau, sưng, cứng đơ không cử động và mất
chức năng của khớp, thương tổn lớp lót của khớp và xương, đôi
khi chạy vào nội tạng khiến bệnh nhân cảm thấy mệt mỏi, đau ốm.
6-Thai nghén và thời tiết.
Trong thời kỳ mang thai, thân nhiệt tăng vì thay
đổi kích thích tố, máu lưu hành nhiều hơn, nhau thai sũng tạo ra
một số nhiệt năng. Ðể giữ nhiệt trong cơ thể bình thường, các bà
đổ mồ hôi nhiều, mạch máu ngoại vi mở rộng, tim đập nhanh. Hậu
quả là sự khô nước nhất là nếu lại cộng thêm với thời tiết nóng
bức. Cho nên nhiều bà cảm thấy khó chịu vào mùa Hè. Khô nước thì
tử cung co bóp sớm và có thể đưa đến sinh non. Phù nề chân của
các bà cũng dễ xẩy ra khi thời tiết nóng.
Kinh nghiệm lâm sàng cho hay 24 giờ sau khi áp
xuất không khí giảm thì các bà gần tới ngày sanh thấy trở dạ
bắt đầu.
Nghiên cứu bên Anh cho hay trẻ sanh vào mùa Hạ
chơi football rất xuất sắc, còn sanh vào mùa Ðông dễ mập phì.
Ðài BBC ngày 11-3-2004 có đăng tin kết quả một
nghiên cứu tại Anh cho hay trẻ em sanh vào mùa lạnh có thể có
rủi ro bị bệnh tim khi lớn tuổi, cao cholesterol, khó thở và
giảm đáp ứng với insulin Chúng thường dự trữ nhiều chất
béo.
7-Thời tiết với tóc.
Với thời tiết ấm áp thì tóc mọc nhanh hơn khi
lạnh đồng thời cũng có nhiều chất nhờn vì các tuyến nhờn trên
da đầu cũng như mạch máu hoạt động mạnh Thời tiết lạnh làm tóc
thô, kém mềm mại. Ðôi khi vào mùa Ðông lạnh ta đội mũ ấm nên da
đầu ít không khí, tóc áp vào nhau. Gió mạnh và ánh nắng làm tóc
khô.
8-Dị
ứng theo mùa
Ðây là kinh nghiệm thường xuyên của nhiều người
mỗi khi mùa Xuân tới với các khó chịu gây ra do phấn ho hoặc do
nhiễu loạn khí quyển. Khi thời tiết nắng ấm, phấn hoa bay nhiều
trong không khí có khi cả mấy tháng nhất là vào buổi sáng.
9-Ảnh hưởng của nắng.
Nắng mặt trời cần thiết cho mọi sinh vật. Nhưng
tia nắng gắt cũng gây nhiều tác dụng không tốt cho cơ thể, nhất
là với da. Bệnh ung thư da vì tiếp cận nhiều quá với nắng là một
bằng chứng. Trẻ sơ sinh cũng cần được che trở với tia nắng gắt,
nhất là từ 10 giờ sáng tới 3 giờ chiều. Da các em rất dễ bị rám
nắng và mắt cũng rất nhậy cảm có thể đưa tới cao nhãn áp khi
tuổi lớn.
Khi bệnh lao phổi hoành hành vào đầu thế kỷ
trước, các sanatorium đã được mở để chữa bệnh này. Bệnh nhân
được phơi nắng để diệt vi trùng và hít thở nhiều dưỡng khí. Tắm
nắng rất phổ thông cho tới khi thuốc trị lao Streptomycine được
khám phá ra vào năm 1943.
Ảnh hưởng tốt của tia nắng với sự ngủ đã được bác
sĩ Julie Gammack, Ðại Học Y St Louis, nghiên cứu . Theo đó,
người già trong viện dưỡng lão tiếp cận với ánh sáng mặt trời
mỗi sáng và xế chiều thì sẽ ngủ ngon hơn vào ban đêm. Ánh sáng
thiên nhiên giúp cơ thể điều chỉnh đồng hồ sinh học và kích
thích tố, cho ta biết khi nào ăn, ngủ.
Giải phẫu theo mùa và sử dụng sinh tố D có thể
ước đoán sự thành công trị ung thư phổi bằng giải phẫu. Nghiên
cứu do giáo sư David Christiani, Ðại Học Harvard cho hay bệnh
nhân ung thư phổi dùng nhiều sinh tố mà được giải phẫu vào mùa
hè với nhiều ánh nắng thì có triển vọng sống lâu hơn là giải
phẫu vào mùa Ðông và dùng ít sinh tố D. Kết quả trên được tường
trình tại Ðại Hội lần thứ 96 của Hội Nghiên cứu Ung Thư Hoa Kỳ
vào ngày 18 tháng 4 năm 2005 vừa qua. Theo vài nghiên cứu thì
sinh tố D có tác dụng chống phát triển và chống di lấn của tế
bào ung thư. Tia nắng mặt trời giúp da sản xuất nhiều sinh tố D.
Như vậy không có nghĩa là phải đợi thời tiết thuận lợi mới chữa
trị. Cần mổ là mổ, mổ sớm kết quả lành bệnh cao hơn.
10-Trúng nắng.
Nắng là ánh sáng mang thêm sức nóng của mặt trời
trực tiếp chiếu xuống. Bình thường thì nắng bức tăng dần từ sáng
tới cao độ là trưa rồi giảm dần tới chiều và ban đêm. Nhiệt độ
trong không khí thường thấp hơn sức nóng mà ta cảm thấy vì ảnh
hưởng của độ ẩm tương đối. Độ ẩm không khí càng cao ta càng cảm
thấy nóng khó chịu hơn.
Cơ quan khí tượng đã lập ra một biểu
đồ sức nóng (Heat Index Chart) trên đó có ghi nhiệt độ không khí
và độ ẩm tương đối. Giao điểm đường nối của hai số này là nhiệt
độ thực cảm thấy (Heat Index).
Thí dụ nhiệt độ đo trong không khí là 90 độ F, độ
ẩm 80 thì sức nóng thật sự cảm thấy cao hơn, 113 độ F. Khi Heat
Index dưới 90 độ F thì cơ thể còn chịu đựng được chứ lên trên
100 độ thì nhiều tai nạn do hơi nóng sẽ dễ dàng xảy ra.
Khi ta sống trong không gian quá nóng thì cơ thể
sẽ có một số phản ứng để làm bớt nóng. Mạch máu giãn nở, máu dồn
nhiều tới da khiến nhiệt phân tán đi. Các hạch mồ hôi hoạt động
mạnh, mồ hôi tiết ra nhiều, bốc hơi làm giảm nhiệt trong cơ thể.
Khi nhiệt độ thay đổi mà các cơ chế bảo vệ thân
nhiệt không điều hòa thích nghi được hoặc khi có những nguy cơ
tăng, giảm nhiệt khác thì một số bệnh liên quan tới sức nóng sẽ
xảy ra. Ðó là chuột rút, ngất xỉu, kiệt sức (heat exhaustion) và
nhất là Trúng cảm Nhiệt ( Heat Stroke). Heat stroke là một cấp
cứu sinh tử, nạn nhân cần được điều trị ngay tại bệnh viện nếu
không thì nguy cơ thiệt mạng có thể xẩy ra. Nạn nhân thường đổ
mồ hôi nhiều, nhiệt độ cơ thể lên cao, da nóng, tim đập nhanh,
huyết áp giảm. Trường hợp nặng có thể đưa tới tổn thương não bộ,
kinh phong, liệt bán thân, hôn mê.
11- Giảm Thân Nhiệt.
Giảm nhiệt xảy ra khi nhiệt độ trong mình xuống
dưới 95 độ F. Bình thường là từ 97 tới 100 độF .
Có nhiều nguy cơ đưa tới giảm nhiệt độ: nhà không
được sưởi đủ nóng; ăn không đủ chất dinh dưỡng ; uống nhiều
rượu; có bệnh kinh niên về tim, gan, tuyến giáp trạng; đang mắc
bệnh nhiễm trùng; do tác dụng của một số dược phẩm; ở ngoài lạnh
quá lâu; mặc quần áo không đủ ấm; mới gặp tai nạn hay té xuống
nước; người sống cô đơn, túng thiếu.
Giảm nhiệt có thể xẩy trong vòng một vài giờ, tùy
theo số lượng hơi nóng mất đi nhiều ít.
Khi tế bào dưới sâu bị cóng giá thì
da không còn cảm giác, tê dại, cứng ngắc. Nhiều nạn nhân không
biết bị cứng giá cho tới khi có người nhìn thấy, cho hay
. Nạn nhân thấy mệt mỏi, lờ đờ, tâm
thần rối loạn, nói ngượng nghịu, người lạnh giá, cơn run rẩy
rùng mình, ngón chân ngón tay lợt lạt, cử động khó khăn, cơ thịt
cứng nhắc, người lạnh toát. Nhịp tim và hơi thở lúc đầu nhanh
sau đó chậm dần. Giảm nhiệt ảnh hưởng tới não bộ, nạn nhân kém
nhận thức, hành động khó khăn với các hiểm nghèo và có thể rơi
vào tình trạng hôn mê.Giảm nhiệt là một vấn đề sức khỏe trầm
trọng cần được điều trị cấp cứu tức thì tại bệnh viện để tránh
các biến chứng hiểm nghèo có thể xảy ra.
12-Sự Cóng Giá
Ðây là những tổn thương gây ra do lạnh giá, đóng
băng. Cóng Giá đưa đến mất cảm giác tạm thời hay vĩnh viễn ở bộ
phận bị thương tổn. Mỹ gọi là Frost-bite. Mũi, tai, má, cằm,
ngón tay, ngón chân là những nơi hay bị cóng giá cắn nhiều
nhất. Nguy cơ cóng giá tăng lên nếu máu bị cản trở hoặc không
mặc quần áo đủ ấm khi trời rất lạnh.
Thương tổn do lạnh giá có thể ở ngoài da hoặc
nằm sâu trong tế bào dưới da. Khi nông thì da hơi đau, tái, cứng
trong khi đó tế bào bên dưới lại mềm.
Chứng cóng giá là một trường hợp cấp cứu, cần
được chữa trị tức thì tại bệnh viện
13-Thời tiết với trạng thái tâm thần
Nhiều người than phiền “under the weather” là cảm
thấy khó ở, hơi mệt, không khỏe, chán nản mỗi khi thời tiết thay
đổi, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ em, nguời mang những bệnh
kinh niên. Phụ nữ.dường như chịu ảnh hưởng nhiều hơn nam giới.
Các nhà Sinh Vật Khí Tượng Học cũng đã nhận thấy rằng tình trạng
tâm thần của con người có thể bị ảnh hưởng vì sự thay đổi của
thời tiết.
Trời nóng khiến cơ thể dễ mệt mỏi, nhức đầu, mất
ngủ, hay quên và tính tình nóng nẩy. Nhiều nghiên cứu cho hay
với thời tiết nóng nực, cơ thể tạo ra vài hóa chất làm sự suy
nghĩ của ta bị ảnh hưởng và đưa đến kém tập trung. Thống kê cho
hay vào mùa nóng, tai nạn xe, gây gổ ngoài đường cũng gia tăng.
Một rủi ro khác của mùa Đông, tuy không hiểm
nghèo nhưng cũng làm trạng thái tinh thần của nhiều người trầm
xuống. Ðó là Nỗi Buồn Mùa Ðông mà ngôn ngữ Anh gọi là “Blues
Winter” hoặc “ Seasonal Affective Disorder” -SAD.
Tâm trạng trầm buồn này xảy ra vào cùng một thời
gian của mỗi năm. Thường là từ đầu tháng Mười và kéo dài tới
tháng Ba, tháng Tư, trầm trọng nhất là vào tháng Giêng, tháng
Hai. Đây là thời gian mà ngày ngắn, đêm dài, ở những vùng thiếu
ánh chiêu dương kéo lê thê ngày lại ngày. Nhiều giải thích cho
là trong thời tiết này chất serotonin trong não bộ thấp. Mà ít
serotonin là lý do khiến con người trầm buồn.
Người mang “Nỗi Buồn Mùa Đông” có tất cả các
triệu chứng của bệnh trầm cảm. Bệnh thường được chữa bằng ánh
sáng nhân tạo với các ngọn đèn đặc biệt.
Kết luận.
Thời tiết, khí hậu có ảnh hưởng tới sức khỏe mà
khoa học chưa nghiên cứu nhiều tới lãnh vực này. Nhưng với kinh
nghiệm của người dân thì đây là có thật chứ không phải là câu
chuyện “trà dư tửu hậu ”, “ lão bà tưởng tượng ”- an old
wives’ tale”. Một thân hữu rất thân của lang tôi có chia xẻ kinh
nghiệm ba mươi năm tỵ nạn, sống tại miền Ðông Bắc Hoa Kỳ giá
lạnh như sau:
“Trước hết, xin nói về nhà tôi là người bị thấp
khớp. Mỗi lần trời rét nhiều là nhà tôi nghe đau nhức trong
người. Những lúc như vậy, ngoài việc uống các loại thuốc chống
đau nhức, nhà tôi phải dùng khá nhiều thuốc dán Salonpas của
Nhật.
Riêng tôi, không bị thấp khớp, và với một nếp
sống tương đối có nhiều vận động hơn nhà tôi, tôi không ngại
trời rét, dù thật rét, với điều kiện là sau cơn lạnh có thể dài
cả tuần lễ hoặc 10 ngày, trời ẩm lại lâu lâu một chút để tôi lấy
lại sức hầu có đủ khả năng chịu đựng cơn lạnh tiếp theo. Vấn đề
của thời tiết vùng Đông Bắc trong những năm gần đây (3 năm qua
đã chứng minh điều đó) là mùa đông nay lạnh hơn trước nhiều, và
cái lạnh kéo dài rất lâu, không thấy có những ngày trời ấm hẳn
lại như trước kia. Vì thế, mọi người đều phàn nàn, không cứ
người cao tuổi. Nhưng dĩ nhiên người cao tuổi là những người khổ
sở nhất vì cái chiều hướng mới của thời tiết này. Suy nghiệm một
cách chủ quan, tôi thấy rằng khi trời lạnh quá lâu, không những
sức chịu đựng thể chất của ta yếu hẳn đi, làm cho ta cảm thấy
rất mỏi mệt, mà nếu không cẩn thận thì tâm thần của ta còn có
thể bị trầm cảm một cách khá dễ dàng”-NPA.
Và thân hữu đang tính chuyện thiên cư về miền Nam
nắng ấm.
Ðể đôi vợ chồng đã nhiều chục năm chung sống được
thoải mái hơn.
Bác sĩ Nguyễn Ý Ðức
Texas-Hoa Kỳ.
Ý Kiến xin gửi về :
bsnguyenyduc@khoahoc.net
Trở về Trang Chính | 
