A- Mở đầu:

Ong Vò Vẽ là những côn trùng thuộc Bộ Hymenoptera (có cánh mỏng).  Thật ra loại ong mà ta gọi là "ong Vò Vẽ" có rất nhiều lòai, với kích thước khác nhau.  Vì chúng ta không có tên riêng cho từng loài, nên dưới đây  tạm dùng danh từ của người địa phương . Những loài mà người ta thường gặp thuộc 2 họ Vespidae và Sphecidae.   Ho Vespidae gồm những loài như Ong vò vẽ màu vàng (Yellow jackets), va` Ong vò vẽ đen (hornets), Ong vò vẽ thông thường (Common wasp), v..v....  Chúng sống thành xã hội.  Ho Sphecidae gồm loài vò vẽ Mud Dauber , sống đơn độc.

1- Đăc tính chung của ong vò vẽ:

Ong vò vẽ co hai đôi cánh mỏng (từ đó có tên của Bộ).  Các loài ong vò vẽ khác nhau  được phân biệt bằng những vạch màu đen , vàng hoặc trắng trên bụng. (hình 1).  Thân mình có ít hoặc không lông, trái với ong mật thường có nhiều lông mọc trên mình. (hình 3). Con cái có một cái ngòi chích. (hình 2).  Ngòi chích của lòai ong này không có gai, nên khi chích vào da người, ngòi không bị rứt khỏi cơ thể ong, vì vậy một con ong vò vẽ có thể chích nhiều lần liên tục, không như ong mật chỉ chích được một lần, vì ngòi bị rứt ra khỏi cơ thể, và ong sẽ chết sau đó.  Ngòi ong vò vẽ chứa nọc độc và chất Alarm Pheromones.  Chất này khi thóat ra khỏi ngòi chích, hoạt động như một tín hiệu để báo cho đồng loại nguy cơ tổ bị xâm nhập, do đó các ong thợ trong tổ sẽ kéo đến tấn công kẻ xâm nhập.  Vì bị kích thích bởi chất Pheromone, nên ong  trở nên rất hung hăng, và  tấn công liên tiếp.  Cũng vì lý do này mà khi một con ong bị đập chết, chất Alarm Pheromone thóat ra, báo hiệu cho những con ong thợ trong tổ ở gần đó kéo đến tấn công.  Cho nên khi thấy ong vò vẽ, ta nên tránh, không nên đập nó chết. 

2- Chu kỳ sống:

Vào mùa xuân, ong chúa đã thụ tinh từ năm trước,  sẽ xây một tổ nhỏ để đẻ trứng.  Lứa trứng đầu tiên được thụ tinh bằng tinh trùng dự trữ trong mình ong chúa từ năm trước, sẽ nở ra ong cái và trở thành ong thợ.  Chúng là những con ong không sinh sản được, và nhiệm vụ của chúng khi lớn lên là tiếp tục xây tổ cho to ra, và  săn sóc những ấu trùng mới do ong chúa đẻ trong những lứa kế tiếp.  Vào mùa hè, một số trứng không đươc thụ tinh (vì tinh trùng dự trữ từ năm trước đã cạn, không còn để thụ tinh trứng nữa) sẽ nở ra các ấu trùng ong đực, và ong chúa.  Các ong chúa này sẽ thụ tinh với ong đực vào cuối mùa hè.  Thường những ong chúa và ong đực do cùng môt ong chúa mẹ sinh ra không thụ tinh cho nhau. Cuối thu, khi trời trở lạnh, ong thợ, ong đực và ong chúa mẹ chết dần, chỉ còn lại những ong chúa trẻ mới đưọc thụ tinh sẽ sống qua mùa đông, để đến mùa xuân năm sau đẻ trứng, và chu kỳ lại tiêp tục.

B-Một vài loài "ong vò vẽ" thường gặp:

I-Các lòai sống thành xã hội (Social wasps)

1- Ong vò vẽ vàng (Yellow Jackets:Vespula) hình 4

Dài từ 12 mm đến 17 mm. Đầu, ức và bụng màu đen với sọc vàng hoặc trắng. Loài ong này được tìm thấy khắp Bắc Mỵ.  Môi trường  sống là đồng ruộng, trong vườn, bờ dậu, bìa rừng. Chúng thường làm tổ ở mặt đất, kẽ nứt trên tường, hay trong dậu cây. 

Thức ăn là nhị hoa, các loại côn trùng.  Ấu trùng sống bằng côn trùng đã được nhai nhỏ, hay thịt xé nhỏ. Loài ong này rất hung hăng và sẽ chích liên tục khi chúng cảm thấy bị đe dọa. 

2- Ong vò vẽ đen (Baldfaced Hornets; Vespula maculata):hinh 5

Thân dài từ 16mm đến 20mm, to, có nhung vạch đen và vàng, hay trắng trên mặt.  Chúng sống khắp Bắc Mỹ, trong vuờn, đồng ruộng, bìa rừng.  Thức ăn là mật hoa, trái cây, và côn trùng.  Ấu trùng ăn côn trùng đã được xé nhỏ.  Ong này cũng rất hung hăng và chíchltục nếu thấy bị đe dọa.

3-Ong vò vẽ sống trên cát (Sandhills Hornet: Vespula arenaria)-Hình 6

Thân dài từ 16mm đến 20mm.  Màu đen, với những vạch vàng tươi ơ bên đầu, ức, chân, và ngang bụng. Chúng sống ở Canada, và Bắc Hoa kỳ. Thức ăn là mật hoa.  Ấu trùng ăn côn trùng đã được xé nhỏ và trái cây. Môi trường sống là những nơi có cát, trong vườn.  Tổ thường gặp ở các bụi cây, bờ dậu, gần mặt đất hay ở các máng xối.

4-Ong vò vẽ giấy (Paper Wasp:Polister)- hình 7 

Thân dài từ 13mm đến 25 mm, có màu từ hơi đỏ nâu đến đen với các vòng vàng và hơi đỏ ở bụng,  Cánh màu hổ phách. Loài này sống trong đồng ruộng, trong vườn, và gần các cao ốc.  Loài ong này it hung hăng hơn các loài trên.

5- Ong vò vẽ thông thường (Common Wasp:Vespula vulgaris)-hình 9

Thân dài khoảng 15mm đến 19mm. Tộc đoàn của chúng có thể lên tới 10.000 con. Loài này có chân màu vàng.  Thức ăn là trái cây, mật hoa và côn trùng nhỏ.  

ÌI- Loài sống đơn độc

Có khoảng 1200 loài ong vò vẽ sống đơn độc ở khắp Bắc Mỹ. Loài thường gặp là con Mud Dauber (Balck-and-yellow Mud Dauber: Sceliphron caementarium)- Hình 8.

Thân dài từ 25 mm đến 30 mm. Giữa ức và bụng co' một đoạn hình ống dài. Thân màu đen với những đám màu vàng ở ức và bụng. Loài này sống ở khắp Bắc Mỹ, trong đồng ruộng, dưới những tảng đá, hoặc trên mái hiên, v..v..Sống bằng mật hoa.  Ấu trùng sống bằng nhện.  Ong chúa chích nhện cho tê liệt, rồi để vào trong mỗi ô của tổ, rồi đẻ mỗi trứng trên mỗi con nhện đã bị chích cho tê ấy.  Sau đó bít kín các ô đó lại. Khi ấu trùng nở ra sẽ ăn nhện để lớn. Ong này it khi chich, vì nó không cần bảo vệ tổ.

C- Cách loại trừ ong vò vẽ

 Muốn loại trừ ong vò vẽ, có thể:dùng hóa chất là những thuốc diệt côn trùng, hoặc dùng bẫy hoặc gỡ tổ đi.  Ong vò vẽ thường làm tổ trên cây, bụi cây, dọc theo máng xối, hốc hay kẽ nứt ở tường, và làm vào mùa xuân khi ong chúa bắt đầu sinh sản, vì vậy, khi thời tiết bắt đầu ấm, ta nên quet dọn máng xối, trét các lỗ hổng hay kẽ nứt trên tường, trên khung cửa sổ, trên mái nhà v..v.. 

1- Gỡ bỏ tổ ong.

 Phải rất cẩn thận khi muốn gỡ tổ ong, vì ong rất nhạy cảm và trở nên rất dữ khi cảm thấy tổ bị đụng tới, dù đụng rất nhẹ.  Nên gỡ tổ ong vào cuối mùa thu, đầu mùa đông, tháng11 hay tháng 12, khi thời tiết bắt đầu lạnh, ong trong tổ đã chết, ong chúa đã rời tổ đi tìm chỗ ngủ qua mùa đông.  Nếu vì lý do gì cần gỡ tổ vào mùa ong còn họat động, thì  nên gỡ vào ban đêm, vì ban đêm ong không hoạt đông mạnh, và dùng đèn đươc bao bằng giấy trong màu đỏ.  Ong  rất nhạy cảm với mùi thơm, vì chúng sẽ lầm tưởng như mùi hoa.  Tránh dùng nước hoa , keo sịt tóc, kem chống nắng, mỹ phẩm, v..v.. khi đến gần tổ ong.   Mặc quần áo dầy, màu sáng, nhưng không sặc sỡ (vì ong thấy giống màu hoa).  Cổ tay áo và ống quần đều phải bó lại để không có chỗ trống cho ong chui vào chích. Mặt và đầu che bằng lưới, tay mang bao dầy. 

2-Dùng hóa chất:

 Ban ngày quan sát xem ong ra vào tổ ở cửa nào.  Ban đêm, khi ong bớt hoạt động, và trang bị giống như khi gỡ tổ ong, rồi dùng những loai thuốc xịt như Wasp & Hornet Blaster, hay những thuốc xịt nào có chứa những hóa chất như Propoxur, Permethrin, Resmethrin, Rotenone hay Pyrethrin ,để xịt vào cửa ra vào của tổ ong. Không nên cầm đèn khi xịt, vì ong có thể bay ra và sẽ bay về chỗ có ánh sáng, nên ta phải để đèn ở chỗ nào có thể soi sáng tổ ong, nhưng cách xa chỗ ta đứng, để nếu ong bay ra thì sẽ không bay về phía ta, mà bay về phía ánh đèn.  Sau khi xịt vài lần như vậy mà thấy ban ngày không còn ong ra vào nữa, nghĩa là ong đã chết, lúc đó ta sẽ gỡ tổ ong đi. Tuy nhiên xịt hóa chất như vậy, vẫn có nguy cơ bị ong chích, vì ong có thể ngửi được mùi hóa chất khi ta vừa kê ống xịt vào cửa tổ, và bay ra để tấn công ta ngay..Nếu tổ ong to và nhiều ong, ta nên nhờ những người chuyên môn đến giúp. (Pest control Professionals)

3- Dùng bẫy

 Nếu tổ ong ở trên cao, ta không gỡ, hay không leo lên để xịt thuốc được, thì ta phải dùng bẫy để bẫy ong. Bẫy được dùng từ mùa xuân cho đến mùa thu, nghĩa là trong thời gian ong hoạt động mạnh. Nếu ta đặt bẫy đúng lúc ong chúa vừa ra khỏi nơi ngủ mùa đông để tìm chỗ xây tổ đẻ trứng, thì ta sẽ không phải lo nhiều vào mùa hè. 

Ong thường bị lôi cuốn bởi những thức ăn có vị ngọt và những thức ăn protein còn tươi, như thịt, cá.  Dùng những chât này làm mồi để lôi cuốn ong đến gần để diệt ong.

    a) Bẫy nước: Vật liệu: một xô lớn chừng 5 gallons, giây treo, mồi như thịt, cá, thịt ham, v..v..Đổ lưng  xô nước có pha xà bông. Treo mồi cách mặt nước chừng 1 đến 2 inches. Treo xô nươc lên cây, hay một chỗ nào xa nhà ở.  Che xô lai bằng một lưới có lỗ nhỏ, để chim không vào ăn mồi, nhưng lỗ phải to đủ để ong chui vào được. Khi ong chui vào lấy mồi, nó sẽ bay xuống, rơi xuống mặt nước xà bông và chết đuối. 

    b) Bẫy dùng nước có vị ngọt  Như ta đã biết ong thường bị lôi cuốn bởi những thức ăn có vị ngọt giống như mật hoa. Bẫy sau đây sẽ giúp ta bẫy được ong.

    Vật liệu cần thiết:

    1 chai nước ngọt 2 lit

    Giao

    Giây treo

    Đồ bấm giấy (Stapler)

    1. Cắt phần trên chai cho đến phần phình ra, dùng như cái phễu. (bẫy ong hinh1)

    2. Để phần vừa cắt (cái phễu) vào phần dưới.  Dùng stapler để gắn dính 2 phần với nhau (bẫy ong hinh 2)

    3. Đục lỗ hai bên chai để xỏ giây treo vào  (bẫy ong hình  3)

    4. Đổ nước ngọt vào chai, và làm cho bên ngòai phễu và chai đều dính nước ngọt để dụ ong đến. (bẫy ong hình 4)

    5.Treo bẫy lên cây hay ở một chỗ nào ở xa nhà

4-Ong chích

Nọc độc của ong vò vẽ thường rất mạnh, nên vết ong chích sẽ rất đau, ngứa, và có thể bị sưng.  Trong trường hợp nhẹ, ta có thể dùng bịch nước đá lạnh hay bột nhão bicarbonate de soude áp vào chỗ chích.  Tuy nhiên có trường hợp nặng, khi nạn nhân bị dị ứng với nọc độc của ong, biểu hiệu bằng  những phản ứng như chảy nước mắt, nước mũi, hơi thở nặng và kho' thở  Cũng có những trường hợp, dị ứng nặng đưa đến tử vong vì huyết áp tăng đột xuất, đừơng hô hấp sưng to thình lình, làm hô hấp ngưng.  Với những trường hợp dị ứng như trên, nạn nhân cần phải được chở đến bệnh viện thật sớm để được săn sóc.

Quy Đặng

Trở về Trang Chính