Chữ vốn là phương tiện để diễn đạt tư tưởng của con người, sự hình thành của chữ viết có lịch sử trải dài hàng ngàn năm ở nhiều nơi trên khắp thế giới. Ngày nay chữ viết xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau tùy từng quốc gia, ngay cả cùng một thứ chữ nếu xuất hiện ở hai nơi khác nhau trên địa cầu, ở hai quốc gia khác nhau nó cũng có thể có cách viết khác nhau và còn mang ý nghĩa khác nhau nữa.

            Trong phạm vi bài viết này tác gỉa chỉ muốn kể và bàn về một khía cạnh rất nhỏ của chữ viết vừa xảy ra ở một vài nơi trên thế giới nhưng chỉ liên quan đến xứ Úc, xứ được dân Mỹ gọi là DownUnder và thiên hạ thường gọi “dỡn” là xứ Kangaroo, bởi đây là xứ duy nhất có nhiều giống “chuột lớn” mang tên Kangaroo trên thế giới.

            Câu chuyện nó thế nay: Vài tuần lễ trước đây, một đoạn phim quảng cáo trên truyền hình của Úc sẽ đươc phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới để quảng cáo cho ngành du lịch ở Úc và đặc biệt là xứ Queensland, Tiểu bang nắng ấm nơi có bờ biển vàng (Gold coast) và cũng là nơi có một di sản thiên nhiên của nhân loại được cơ quan Liên Hiệp Quốc (Unesco) xếp vào hàng di sản hiếm qúy của nhân loại, đó là vùng biển san hô Great Barrier Reef nằm dọc theo bờ biển của Tiểu bang Queensland ghi trên.

            Tiểu bang Queensland của Úc là vùng đất thuộc khu vực gần xích đạo tức là vùng nhiệt đới (tropical areas) nên quanh năm có nắng ấm và khí hậu ẩm ướt hơn các vùng khác trên nước Úc. Một khẩu hiệu quảng cáo cho Tiểu bang này từng được phổ biến nhiều năm nay là :”Beautiful today perfect the next” cho thấy là điều kiện khí hâu của vùng đất này rất đáng để du khách khắp nơi trên địa cầu tới viếng thăm. Hàng năm số du khách tới thăm vùng đất này rất nhiều thường là vài triệu du khách. Nền kỹ nghệ du lịch của Tiểu bang Queensland là một trong những kỹ nghệ quan trọng của Tiểu bang này.

            Trong tinh thần khuyếch trương ngành kỹ nghệ du lịch này hàng năm Bộ du lịch Tiểu bang thường khuyến khích các cơ quan công cũng như tư phổ biến những tài liệu, các quảng cáo nhằm lôi cuốn du khác đến thăm xứ “Bà Hoàng” này. Năm nay trong tinh thần ghi trên ngành du lịch của Queensland đã nhờ một cô người mẫu khá đẹp của Úc xuất hiện trên bờ biển, trên bãi cát trắng, sau lưng là sóng biển và dưới nắng ấm của mặt trời rồi thốt ra câu nói như trách móc và mời gọi để quảng cáo cho bờ biển nắng ấm của Queensland lời nói có ghi ra chữ viết kèm theo trong đó có mấy chữ “bloody hell”. Nguyên văn câu đó chỉ vỏn vẹn có 6 chữ như sau: “Where The Bloody Hell Are You ?” Xin tạm dịch là “Anh quái qủy ở đâu (bây giờ) đấy?” Tự điển Oxford Advanced Learner’s Dictionary của chính nước Anh giải thích chữ Bloody, một tính từ, nghĩa đen (1) là bị vấy máu, chảy máu, nó cũng còn có nghĩa (2) chỉ dùng để nhấn mạnh một phán đoán hoặc nhận định tương tự như:các chữ hoàn toàn, tuyệt đối, cực kỳ. Còn nếu nó là động từ thì nó có nghĩa là bị vấy máu.  Nhưng ở đây nó chỉ mang ý nghĩa thứ hai của một tính từ, nên không thể dịch là máu được vì người Úc không có ý nói đến “máu mủ” chi hết, còn chữ Hell thi có nghĩa là địa ngục, nó cũng được dùng để nhấn mạnh hay tỏ ý kêu than như trong các thí dụ : Oh hell, I’ve broken it ! = Rõ khỉ, tôi đã đánh vỡ nó rồi ! Hoặc Who the hell he is? = Hắn là thằng qủy nào thế?

Do đó trong câu Where The Bloody Hell Are You ?  chữ hell ở đây cũng không thể dịch là địa ngục vì không đúng ý của người Úc, vì thế phải dịch “thoát” hai chữ Bloody Hell thành “quái qủy”. Trong câu trên ngoài ý nghĩa đơn giản như đã dịch nó còn hàm ý “hơi” trách móc kiểu “nhõng nhẽo” của người tình bé bỏng khi hỏi đến “người tình” vắng bóng của cô ta (mà cô người mẫu trong quảng cáo dã diễn tả).

Chuyện chữ nghĩa thuộc phạm trù văn hóa, như đã ghi trên ngay cùng một thứ chữ phổ biến ở hai nơi khác nhau có thể mang ý nghĩa khác nhau.

Với người Úc các chữ ghi trên rất “thường” chả có gì là xấu hay tục tằn hết. khi người Uc hỏi một người khác :”What the bloody is it?” nếu dịch sang chữ Việt theo từng chữ, ta có thể tạm dịch là :”Nó là cái máu gì thế?”. Nhưng dịch như thế thực sự chưa đúng với nghĩa của nó, bởi vì đọc chữ “máu” người đọc có cảm giác “ghê ghê” thì chưa đúng vậy phải dịch là :”Nó là cái quái gì thế? mới thật sự đúng ý của dân Úc. Trường hợp người Úc nói :”What the hell are you?” trong trường hợp này chữ hell ở đây không thể hiểu là “địa ngục” mà phải hiểu là “qủy” do đó trường hợp này câu ghi trên sẽ được dịch là :”Mày là qủy gì thế?”

Chuyện không đơn giản như vừa trình bầy ở trên, khi cái quảng cáo tới xứ “chính danh” của “Bà Hoàng”, tức là xứ Anh thì “nó” lập tức bị Bộ Du Lịch của Anh ra lệnh cấm phổ biến (ban) trên các hệ thống truyền hình của Anh với lý do là trong câu nói ghi trên dã có dùng chữ “bloody” và “hell” có tính cách “không “thanh nhã”, tức là nói nôm na ra là “tục” nên “không thể được” phổ biến sợ ảnh hưởng đến lối nói của trẻ em ở Anh !!!

Sau quyết định trên ngành du lịch ở Úc và nhất là cơ quan phổ biến cái quảng cáo đó lập tức có phản ứng mạnh mẽ, họ cho rằng Bộ du lịch Anh “quá đáng” khi cho rằng đó là những chữ “tục”. Như đã giải thích ở trên, người Úc chả thấy gì là tục khi dùng chữ bloody hay hell hết, cơ quan tác gỉa của cái quảng cáo trên cũng ghi thêm là trong rất nhiều phim ảnh của Mỹ, của nhiều nước khác kể cả của Anh phổ biến thường xuyên ở Anh cái chữ bắt đầu bằng mẫu tự F… đã thấy xuất hiện hà rầm mà sao chả thấy Bộ Du Lịch Anh “kết tội” là dùng chữ “tục tĩu” nay lại kết tội các chữ bloody và hell của Úc, kể ra như vậy là đã có sự “kỳ thị” và không công bằng với nước Úc nói chung và “chữ Úc” nói riêng.

Hai bên lời qua tiếng lại liên tiếp cả vài tuần nay đến độ các chính trị gia thuộc hàng lãnh đạo của cả hai nước phải xía vô thì mới hôm qua đây Bộ du lịch Anh tuyên bố là sẽ cứu xét lại việc cấm các quảng cáo ghi trên.

Cũng ngày hôm qua một giới chức trong ngành du lịch của Hoa Kỳ ở New York phát biểu về cái quảng cáo ghi trên, ông cho rằng người Hoa Kỳ chả thấy gì “tục tĩu” khi người Úc dùng các chữ bloody và hell trong cái quảng cáo đó hết, cần phải hiểu cho đúng cái nghĩa mà người ta định nói ra chứ không thể hiểu theo cách mình nghĩ được.

À ra thế ! Vậy là mấy ông Mỹ định chơi xỏ mấy ông Ăng Lê đây coi bộ Mỹ chê Anh dốt tiếng Anh, đọc tiếng Anh của Úc mà chả hiểu Úc muốn nói gì !

Chuyện chưa hết, buổi sáng ông Mỹ đứng về phe Úc thì buổi chiểu có phát ngôn viên của cơ quan truyền thông Canada (CBC), đứng về phe “má” cũng cho rằng các chữ bloody và hell dùng trong cái quảng cáo đó đúng là “tục” nên cũng đề nghị “ban” ở Canada. Phát ngôn viên Ruth Ellen Soles của cơ quan CBC (Canada Broacasting Council) nói với báo chí rằng : “Điều này cho thấy sự khác biệt về cách thưởng thức của khán gỉa ở mỗi nền văn hóa. Hell là một từ ngữ không tốt (?) cho trẻ em và gia đình xem truyền hình trong nền văn hóa của chúng tôi (Canada). Nó được xếp vào chủng loại khó nếm được”.

Sở Du Lịch Úc lập tức đối phó, ngay ngày hôm qua đã đệ nạp cái quảng cáo này đến CBC và cơ quan Telecaster, tức cơ quan chủ quản, có nhiệm vụ kiểm duyệt các quảng cáo thương mại trước khi chuyển sang cho các đài truyền hình tư nhân ở Canada. Cơ quan này cho hay là cái quảng cáo đó sẽ được phép trình chiếu trong hầu hết các chương trình ngoại trừ hai chương trình dành riêng cho gia đình và không được phép trình chiếu trong thời gian lễ phục sinh. Bà Soles cũng cho tờ báo Globe & Mail biết rằng bà sẽ theo dõi phản ứng của khán gỉa về cái quảng cáo trên. Riêng Giám Đốc cơ quan Telecaster thì cho hay là tuy họ chấp thuận cho trình chiếu nhưng sẽ lưu ý các đài truyền hình là phải nhắc nhở khán gỉa là nội dung quảng cáo có những chữ có thể gây khó chịu cho khán gỉa. Về phần ông Luke Jones Giám Đốc văn phòng Du Lịch Úc tại Canada thì cho hay là cái quảng cáo đó sẽ được trình chiếu vào cuối tháng này hay tháng tới.

 Câu chuyện đến đây xem ra có vẻ lớn ra hơn rồi đây, chỉ có vài chữ quèn mà nay tốn giấy, tốn nước miếng của nhiều người ở tới 4 nước khác nhau.

Viết đến đây người viết chợt nhớ lại là ở xứ Việt Nam ta trước đây cũng có chuyện tranh cãi về chữ nghĩa : Hồi trước năm 1945 các nhà khoa học ở Việt Nam thời bấy giờ có dịch 2 chữ perpendiculaire và orthogonal từ chữ Pháp ra chữ Việt. Cụ Hoàng Xuân Hãn dịch chữ perpendiculaire la “thẳng góc” và dịch chữ orthogonal là “trực giao”, sau khi phổ biến được ít lâu có vị khác cho rằng dịch như thế không đúng bởi hai đường thẳng nằm trên hai mặt phẳng khác nhau vẫn có thể “thẳng góc” với nhau mà chẳng tiếp xúc với nhau bao giờ. Trong khi đó ở Pháp ngữ chữ perpendiculaire phải hiểu là sự thẳng góc của hai đường thẳng cùng nằm trên một mặt phẳng, tức là hai đường thẳng này phải tiếp xúc với nhau và tạo ra một góc 90 độ. Lý luận tương tự cho chữ orthogonal hai đường thẳng nằm trên hai mặt phẳng khác nhau có thể thẳng góc với nhau nên không hể tiếp xúc (trực giao) với nhau. Như vậy thì chữ perpendiculaire phải dịch là trực giao và chữ orthogonal phải dịch là thẳng góc mới đúng. Dù tranh luận như thế nhưng vì thói quen các chữ trên vẫn được dùng “sai” cho đến ngày nay.

Sau năm 1975 khi người Cộng Sản chiếm nốt miền Nam Việt Nam, để chứng tỏ mình là đỉnh “cao trí tuệ” CSVN đã cho sửa một số chữ lúc đó đang phổ biến ở miến Nam Việt Nam để cho “nhân dân” thấy cái ưu việt của “cách mạng” hơn hẳn bọn “ngụy” như thay chữ “nhà bảo sanh” bằng chữ “xưởng đẻ” (cụ thể là bảng hiệu của bệnh viện bảo sanh Từ Dũ được đổi thành xưởng đẻ Từ Dũ) rồi chữ “nhà vệ sinh công cộng” được đổi thành “nhà đái-nhà ỉa”.

Gần đây một số người Việt ở hải ngoại “xem ra” muốn chứng tỏ rằng mình thông thạo chữ nghĩa cả “nội” lẫn “hải ngoại” đã tập tành dùng một số chữ của CSVN xài như chữ “chí ít” chữ này có nghĩa là ít nhất, ít ra hay tối thiểu là những chữ rất phổ biến trước dây, chỉ sau khi những người “Halội” xuất hiện ở Saigon mới thấy có chữ “chí ít” được phổ biến. So sánh chữ “chí ít” ta thấy ngay chữ này được ghép bằng hai chữ một Hán một Nôm chữ “chí” có nghĩa là ý riêng, ghi lấy, cái lòng muốn, thức (tùy theo lối viết trong Hán tự) ít là số lượng nhỏ. Sự tạo thành một chữ ghép do hai chữ có nguồn gốc khác nhau là trái với nguyên tắc tạo chữ trong ngữ học. Chữ mới “bắt buộc” chỉ được tạo thành từ cùng một nguồn, không thể từ hai ngôn ngữ khác nhau được. Chưa kể là cái chữ “chí ít” chả có gì hay ho đến độ có thể thay thế các chữ ít ra, ít nhất hay tối thiểu được. Thế thì sự kiện “bắt chước một cách ngu xuẩn” như thế là đã vô tình làm cho chữ Việt trở nên nghèo nàn đi chứ không giúp gì cho việc làm giầu Việt ngữ đâu?

Bây giờ nói về chuyên chữ mang tính cách “tục”, ngoài những chữ như chữ F.. trong Anh ngữ, chữ Đ.. trong Việt ngữ nó qúa rõ ràng “tục” ta không cần bàn cãi. Nhiều khi có những chữ vốn chẳng sạch sẽ gì nhưng lại được “nhân dân” thay thế bằng chữ rất “sạch” mà ít ai chịu tìm hiểu và phân tích. Thí dụ như trong tiếng Pháp có chữ Poubelle la cái thùng rác, chữ này vốn là tên riêng của ông Thị Trưởng Thành Phố Paris hồi Thế kỷ thứ 19, ông này làm nhiều việc mất lòng dân nên dân Paris ghét ông đã đổi tên cái thùng rác vốn là một chữ khác và dùng tên ông để thay thế, rồi từ đó người ta quen dùng, nay nó “chết tên” cái thùng rác được gọi là poubelle và chẳng có ai thắc mắc chi hết.

Trở lại với câu chuyên chữ bloody và hell ở trên, cho đến khi bài viết này xuất hiện dưới mắt độc gỉa thì vẫn chưa có kết luận dứt khoát về các chữ ghi trên. Rất có thể nước Anh sẽ rút lại lệnh “ban” ghi trên giống như Canada nưóc có lá cờ vẽ chiếc lá đa, à quên lá “phong” như  đã  trình bầy ở trên thôi. Xin hãy chờ xem hạ hồi ra sao.

                                                                                                                  Thanh Văn

 Ý kiến, Phê bình xin gửi về : thanhvan@khoahoc.net

Trở về Trang Chính