Hôm 12 tháng 6 trong một cuộc điện đàm ngắn với “phát thanh viên” Nguyễn Đình Khánh ở Sydney, anh có phát biểu một vấn đề là anh cảm thấy phân vân về một từ vốn thắc mắc từ lâu, không hiểu rõ nghĩa của nó và cứ “ấm ức” không biết rằng nếu mình dùng thì đúng hay sai. Đó là từ “nâng cấp” dịch từ chữ upgrade của Anh ngữ.

            Bây giờ để có thể tìm được câu trả lời cho thắc mắc trên của anh Khánh, tôi thử lật tự điển ra để xem từ đó nghĩa là gì. Trong tự điển Việt Anh của viện Ngôn Ngữ Học thuộc Viện Khoa Học Xã Hội Học Việt Nam ghi rất ngắn gọn : Nâng cấp = upgrade.

Tự điển Anh Việt cũng của Viện Ngôn Ngữ Học thì giảng nghĩa chữ upgrade bằng 2 nghĩa như sau:

1/ Upgrade (v)( Động từ) = nâng ai/cái gì lên một cấp bậc cao hơn; đề bạt.

2/ Upgrade (n)(Danh Từ) = dốc đi lên.

            Bây giờ mở tự điển tiếng Anh ra xem sao. Tự điển Webster ghi thế này :

Upgrade = n.(Danh từ) An upward incline or slope.

                              v.t. có hai trường hợp :

                                   1/ To improve the breed of (animal) by the introduction of a higher strain.

                                   2/ To raise to a higher grade, rank, or responsibility, as an employee.

            Như thế chữ upgrade trong tiếng Anh vốn để chỉ sự gia tăng (không đột ngột) vì theo chiều dốc nghiêng (incline) đối với sự vật như trường hợp mở rộng con đường từ một lằn xe mỗi chiều thành 2 lằn xe mỗi chiều (upgrade a road from 1 lane each way to 2 lanes each way). Trong nghĩa thứ hai thí dụ dùng loại thực phẩm mới có nhiều chất bổ dưỡng hơn cho gia xúc cũng là upgrade. Trong trường hợp “thăng chức” cho nhân viên từ cấp thấp hơn lên cấp cao hơn liền kế cũng được gọi là upgrade.

            Bây giờ trở lại với Việt ngữ, chữ “nâng cấp” gồm hai từ là “nâng” và “cấp”. Chữ nâng là chữ Việt thuần túy : Nâng có nghĩa là đỡ và đưa lên từ từ. Thí dụ trong trường hợp nâng một người vừa bị ngã là đỡ người đó dây từ từ giúp người đó trở lại trạng thái trước khi người đó bị ngã. Thành ngữ Việt có nhóm chữ “Chị ngã em nâng” hay “nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa” để diễn tả hành vi ghi trên giống như trong Anh ngữ là đưa lên từ từ, nhẹ nhàng (không đột ngột).

            Chữ cấp lại là Hán tự; Tự điển Hán Việt Đào Duy Anh giải thích như sau :

Cấp = Mau gấp, khẩn thiết, khốn khổ.

Như vậy khi ghép hai chữ Nâng = Đưa lên từ từ với Cấp = Mau gấp thì tự nó đã “chửi” nhau khiến không tạo thành nghĩa gì hết. Vừa đưa lên từ từ vừa mau gấp là hai hành động hoàn toàn trái ngược nhau là một chuyện không ai có thể thực hiện được. Nói khác đi là cái từ ghép “nâng cấp” hoàn toàn vô nghĩa không thể dùng để giảng giải như trong tự điển của Viện Ngôn Ngữ Học Việt Nam được.

Như thế thì cái chữ Anh upgrade phải dịch ra sao đây mới đúng. Tự điển Anh Việt của Nguyễn văn Khôn dịch chữ upgrade như sau :

Upgrade = n.(Danh từ) Giốc lên (của một con đường), (giá) lên ; (bệnh nhân) dang khỏe lại, đang bình phục trở lại.

               = Attrib. Adj (Thuộc từ. T1nh từ) lên dốc.

               = Adv (trạng từ) lên, trèo, leo lên.

Như vậy trong trường hợp nói về một con đường được upgrade như trong thí dụ ghi trên thì phải dịch chữ này là gì. Xin đề nghị dịch là “làm mới hơn” hoặc “làm tốt hơn”, “mở rộng hơn”như thế upgrade a road from 1 lane each way to 2 lanes each way sẽ được dịch là : Làm mới hơn con đường từ 1 lằn xe mỗi chiều thành 2 lằn xe mỗi chiều. Hoặc Làm tốt hơn con đường từ 1 lằn xe mỗi chiều thành 2 lằn xe mỗi chiều.hoặc mở rộng hơn con đường từ 1 lằn xe mỗi chiều thành 2 lằn xe mỗi chiều.

Bây giờ đến cái nghĩa của chữ upgrade dùng cho người ta như trong Tự Điển Anh Việt của Viên Ngôn Ngữ Học Việt Nam viết là “đề bạt”. Tự điển Hán Việt của Đào Duy Anh giảng chữ này như sau :

Đề bạt = Cử người có tài lên để người trên dùng. Đây là trường hợp ông Đào Duy Từ, một nhà bác học thời Chúa Nguyễn Phúc Nguyên tức Chúa Sãi dùng làm Nội Tán sau khi được quan Khám Lý là Trần Đức Hòa “đề bạt” lên.

Chữ này gần đây ở trong nước thường được dùng để chỉ việc một người được chỉ định vào một chức vụ cao hơn, quan trọng hơn không vì mục đích như trong thí dụ trên mà hoàn toàn là vì nhu cầu công vụ hay phe đảng thì hoàn toàn không đúng. Trong những trường hợp đó phải dùng chữ “đề cử” hay “chỉ định” chứ không thể là “đề bạt” được.

Đến đây lại xin trở lại với chữ “nâng cấp” ở đầu bài viết này, như chúng ta thấy trong các giải thích ghi trên thì trong mọi trường hợp dù là dùng cho sự việc, cho người chữ “nâng cấp” rõ ràng là một từ “bất khả dụng” (không thể xài đươc) trong mọi trường hợp hay nói khác đi nó SAI hoàn toàn, phải loại bỏ trong ngôn ngữ Việt Nam chúng ta hiện nay, không thể vì “thói quen” Sai mà cứ duy trì nó dược vậy.

                                                                                                                                             THANH VĂN

 Ý kiến, Phê bình xin gửi về : thanhvan@khoahoc.net

Trở về Trang Chính