Quân tri thiếp hữu phu

Tặng thiếp song minh châu

Cảm ân triền miên ý

Hệ tại hồng la nhu...

Ơi các xuân thì, một ngày dù trời có yên, bể có  lặng, nhưng nếu đọc bài thơ trên , thế nào chẳng động lòng trần như tiểu phu nhân trong bài thơ Tiết Phụ Ngâm của ông Trương Tịch. Nếu diễn nôm dài dòng lạc đề chút xíu, có nghĩa là  “chàng ơi, thiếp dấu ái biết bao u tình chàng trao cho thiếp, dẫu biết rằng cửa rào đã khép, vườn hồng đã khoá, mành trúc đã ngăn… Chàng ơi, hai viên bảo ngọc chàng đưa thiếp làm tin, thiếp lén chồng dấu trong áo lót mình màu cánh sen, cửa màn lay động, cánh bướm vờn hoa, thân thiếp kề bên ngọc cũng như được kế bên chàng….”

Thiếp gia cao lâu liên uyển khởi

Lương quân chấp kích Minh Quang Lý

Tri quân dụng tâm như nhật nguyệt

Sự phu thê nghĩ đồng sinh tử

Hoàn quân minh châu song lệ thuỳ

Hận bất tương phùng vị giá thì...

“Ngày ngày thiếp tựa lầu cao, dõi trông trích bóng.  Nhưng chàng ơi, chàng à, chồng thiếp vốn là quan võ. mắt sếch mày đen, tối ngày cầm kích hầm hầm đứng gác ngoài cửa điện Minh Quang. Người già trông vào khiếp vía, trẻ nít qua lại giật mình.  Ngẫm lại tình là phu thê, vừa sợ vừa yêu chồng, nghĩa là sinh tử, thân đã thuộc về chồng, hồn sao dám lạc sang vừơn khác. Nên dẫu tiếc hai viên ngọc sáng, lai láng hai hàng thiếp gửi chàng hai đoá minh châu. Lòng tiếc sao năm xưa khi góc tường còn đọng trăng xuân, người đâu tương  phùng chẳng đặng.  Chàng ơi, kiếp này thuyền chàng rẽ sông Hoài sóng bạc, lai sinh cho thiếp theo cùng…”

Tiểu phu nhân đa tình, phân vân bên tình bên ngọc. Xuân thì ngày nay dễ xử hơn nhiều, không cần phải ngất ngư đợi chờ người tặng. Chỉ cần chạy ù ra ngoài tiệm, lựa ngay 2 viên ngọc làm đôi bông chúm chím đeo cũng đẹp, hoặc kết thêm vài hột ruby làm mề đay nom cũng rất tình.

Từ hàng ngàn năm, nền văn minh nào cũng coi ngọc là biểu hiệu của tình yêu, hẹn hò, gắn bó, thuỷ chung, may mắn, thịnh vượng. Ở Trung Mỹ,  ngọc được dùng như của gia bảo, và làm mặt nạ đeo trong những ngày lễ hội. Ở Trung Hoa, ngay từ năm 1950 trước Công Nguyên, ngọc đã được coi như châu bảo hoàng gia. Trong một ngôi mộ hàng ngàn năm tuổi, đã tìm thấy một áo giáp toàn bằng những miếng ngọc dũa mỏng, hình vuông ráp vơí nhau, cho biết Trung Hoa là nước đã đưa nghệ thụât mài dũa ngọc lên đến mức tuyệt đỉnh. Người ta vẫn ngạc nhiên vì từ hàng năm trứoc khi chưa có mũi khoan bằng kim cương, người Trung Hoa đã có thể tạc những bức tượng hoặc nữ trang cực kỳ tinh vi. Họ dùng bột mài ra từ những loại đá quí như ruby, quartz, garnet, tất cả có độ cứng trên 7, để mài dũa ngọc. Một người thợ giỏi, mất mấy năm mới làm xong một tác phẩm.

Nước Trung Hoa luôn được ... credit từ những gì không phải của họ. Thật ra, ngay từ thế kỷ thứ nhất TTC, ngưòi Nguyệt Chi, hay Nhục Chi, tiếng Trung Hoa chỉ những người Trung Á cổ đại, - địa bàn ban đầu ở miền đất từ Trung Á cho đến  Tân Cương, Cam Túc - đã cung cấp ngọc bích cho người Hán. Ngọc này khai thác từ những dãy núi tại Cam Túc. Tất cả các đồ bằng ngọc bích khai quật được tại  khu lăng mộ của Phụ Hảo (1) chứa trên 750 miếng, tất cả đều từ  Khotan thuộc Tân Cương ngày nay.

Ở Âu Châu, ngọc không có một dấu ấn đặc biệt nào, dù đã tìm thấy những lưỡi rìu và lưỡi đao bằng ngọc. Mãi đến thế kỷ 16, châu Âu mới biết đến nữ trang làm bằng ngọc nhập cảng từ Trung Hoa và sau đó từ Columbia. Người Bồ Đào Nha đeo bùa bằng ngọc trị bệnh đau lưng và đau thận. Chữ jade đến từ tiếng Spanish “la piedra de la ijada” hay “stone for the loins”. Người Pháp gọi là ejade, lâu dần thành jade.

Ngày nay, jade được dùng để chỉ chung ba khoáng vật khác hẳn nhau:: jadeite, nephrite và chloromelanite. Riêng thị trường Việt, chỉ dùng một tiếng chung: ngọc, ngọc bích, cẩm thạch và tin tưởng rằng ngọc chỉ xuất xứ từ Trung Hoa. Thật ra, ngọc được  khai thác từ Myanmar, New Zealand, San Benito/California, Guatamala, Columbia, Russia, Alaska, Kazakhstan, Turkestan.

Jadeite được coi là giá trị nhất vì màu sắc và độ cứng Mohs scale là 7 (2). Sau khi đánh bóng, jadeite loang loáng như thoa dầu.  Màu sắc Jadeite thay đổi từ xanh sang vàng, đỏ đen, hồng, trắng… Màu lavender hiếm nhất nên giá trị hơn cả. Thành phần của jadeite là Sodium Aluminum Silicate. Loại bạch ngọc có đốm xanh  biếc là do có nhiều chất Chromium. Màu xanh của ngọc được quyết đinh bởi chất sắc hiện diện trong khoáng chất tích tụ trong lòng đất từ triệu triệu năm. Vì vậy, những lời khen tặng “chèng ơi,  mồ hôi chị hạp hèn chi vòng ngọc lên nước hết sức vậy đó…” chỉ nên làm nguồn an ủi cho các lão bà, vì không có cơ sở gì ráo. Mồ hôi dầu, mồ hôi muối cộng thêm một tí dấm, chỉ đủ làm một đĩa salade, không thể nào làm ngọc đổi màu. Màu sắc của jadeite sáng và rực rỡ hơn nephrite. Jadeite thường trong suốt và đôi khi các tinh thể thuỷ tinh kết lại làm những tia lấp lánh. Bức tượng ngọc bích xanh biếc, The Emerald Buddha ở đền Phra Kaeo, Bangkok, Thailand thật sự là một khối ngọc tuyệt vời bằng jadeite.

Chloromelanite, độ cứng 7, đôi khi lên đến 8 hay 9, là một loại jadeite màu xanh đen rất hiếm, thường chỉ được tìm thấy ở Burma.

Nephrite, độ cứng 6.5 , được kết hợp bởi Calcium Magnésium Iron Silicate. Màu xanh của nó cũng tuỳ vào tỷ lệ chất iron hiện hữu. Nephrite có màu xanh nứơc biển, xanh lá cây, xanh da trời, xanh  cỏ hay xanh rêu, xám, đỏ xậm, vàng và đen… Nephrite tìm thấy ở China, New Zealand, Wyoming, Australia, Alaska, California, Mexico và Southern Rhodesia

Cũng như kim cương, jadeite chia thành 3 loại:

Loại A- jade thiên nhiên,  không hề qua một quá trình can thiêp  của hoá chất. Loaj ngọc này không bao giờ thay đổi về cấu trúc, màu sắc.

Laọi B- jade thiên nhiên, lớp ngoài được acid tẩy rửa  làm ngọc có vẻ trong sáng hơn, nhưng cũng làm cho độ cứng bị giảm. Loại ngọc này bị ngả màu trong vòng 5-10 năm, và mặt ngoài cũng sẽ hết bóng khi resin hay colloid hết hiệu lực.

Loại C- jade thiên nhiên, qua một quá trình tẩy rửa và thêm chất hoá học để tăng cấu trúc và màu sắc. Quá trình này can thiệp từ trong ra ngoài.

Chỉ X-Ray mới bảo đảm chắc chắn ngọc nào với ngọc nào. Còn mắt thừơng khó đoán. Thường những tay buôn ngọc “nghiêm giận và buồn” bảo đảm ngọc của họ grade AAA, Imperial Burmese Jade. Nhiều khi vẻ thành khẩn trên mặt họ làm mờ mắt giai nhân.

Sau đây là danh sách “mờ mắt”: 

Imperial Mexican Jade, hay Mexican Jade: Calcite

American Jade: California  Jade hay Green Idocrase

Indian Jade: Aventurine

Amazon Jade hay Colorado Jade : Amazonite hay Green Feldspar

Korean Jade hay New Jade : Serpentine.

Trên thị trường, vô số những nữ trang được làm từ Serpentine hay  Aventurine , thường được nhuộm đủ mầu và mập mờ gọi là “cẩm thạch”. Giá cả có mập mờ được hay không, tuỳ người đối diện. Đặc tính:  có những nét rạn rất nhỏ, không bóng, và chạm trổ rất cầu kỳ nhờ độ Mohs scale thấp: ….. Ngoài ra, hiện nay ngưòi Trung Hoa dùng đá non hoặc bột ngọc dư trong quá trình mài rũa, trộn chung với màu và resin (một loại nhựa dùng trong kỹ nghệ nữ trang) đổ khuôn thành những nữ trang nhìn rất đẹp, nhưng rất dễ mẻ, và chỉ người Trung Hoa mới dám gọi đó là…ngọc.

Tại những International Gem show nổi tiếng ở Thuỵ sĩ, Nhật, Paris, Bruxelles, luật buộc những tay buôn ngọc phải trình bày trung thực nguồn gốc những món nữ trang bầy bán. Những miếng nữ trang lên tới cả trăm ngàn đô la của nhà Christie’s,  Sotheby’s, Channel.. cũng là do nguồn cơn đó.

Cách buôn bán ngọc trên thế giới cũng khá ly kỳ. Trong thế giới nữ trang của các đại gia, chỉ Imperial Burmese Jade mới được coi là ngọc thứ thiệt.  Mỗi năm, Myanmar Gems Empire bán ra những tảng đá rất lớn, phải chuyên chở bằng tàu hàng, cho những dealer quốc tế. Mua bán thế này không khác gì đánh bài. Vì chỉ được xem những khối ngọc  khổng lồ  này từ một lỗ nhỏ xíu đục bằng búa sơ sơ bên ngoài. Người mua không hề có ý niệm gì về màu sắc, giá trị bên trong: sẽ là một khối ngọc xanh jadeite đáng giá hay chỉ là một  khối đá trắng lốm chốm những vết nâu như rỉ sắt.  Các tay buôn ngọc mua theo bản năng và …thời vận. Có thể trúng lớn, cũng có thể mất đi hàng trăm ngàn đô la trong nháy mắt. 

Từ Siberia, Alaksa, Korea, British Columbia… từng khối  khổng lồ được chở tới Trung Hoa. Khối ngọc giá trị nhất đuợc chọn làm nữ trang. Ngoài ra được đục đẽo mài dũa thành thắt lưng, kẹp tóc, trâm cài, lọ hoa, bát đĩa, bình trà, ly tách, … nhất là hình Phật Bà,  Phật Thích Ca, Phật Di Lặc. Người Trung Hoa tin rằng tuợng Phật Bà bằng ngọc để trong phòng làm sạch không khí và làm tan biến mối giận hờn. Thật hư ra sao, không thấy Phật Bà nói gì cả.

Thị trừơng Á châu ưa vòng đeo tay và hạt ngọc xâu thành chuỗi. Xuân thì Việt Nam yêu màu  lý, màu sơn thuỷ, màu đậu xanh, có vân bên trong như rêu lẩn trong tuyết.  Ở Âu châu,  nữ trang bằng ngọc không phổ biến. Thường chỉ sưu tập các hoàng gia mới có. .  Trái lại, những món cổ ngoạn bằng ngọc được chuộng hơn nữ trang, ví dụ  cổ ngoạn của nhà Fabergé, bây giờ vô giá.  Món cổ ngoạn như trong photo đính kèm chỉ là replicas.  Người châu Âu thích ngọc trong suốt, trong tưởng như soi được cả linh hồn, ví dụ như vòng ngọc của nhà Christie’s trong photo đính kèm.

Một miếng ngọc trong kết hợp với kim cương và ruby, sapphire…mang nhãn hiệu những design nổi tiếng, Tiffany, Cartier, Bvlgari… là những món lên đến vài trăm ngàn đô la. Người mua thường phải ở trên waiting list. Bộ sưu tập nữ trang của Quận chúa  Soraya Esfandiary Bakhtiary (1932-2001), vẫn đụợc biết dưới cái tên bà hoàng sầu muộn,  bán đấu giá tại Paris tháng 5/2002, có một đôi hoa tai bằng ngọc màu emerauld trong vắt nạm kim cương mang số 154, và con dao dọc giấy xanh rêu ngọc Sibéria có vân, cán nạm vàng và bạc, tặng phẩm của quân vương, là hai tuyệt phẩm bằng ngọc. Ngọc còn nhưng người ngọc đã giã từ nhân gian.

Khác vớí kim cương, giá trị tính bằng carat, ngọc vô giá, giá cả tính theo miếng. Giá trị của ngọc thầm kín rất… Đông phương: đôi khi môt miếng ngọc nhỏ duyên dáng, nhìn không nỡ rời mắt, đủ thành bảo ngọc.  Người ngọc, tuổi ngọc, con bạn ngọc, tiếng cười như ngọc vỡ…tiếng Việt thật du dương và dồi dào tình ý. Thấy ngọc nhớ người, một thiết tha Đông phương không kém.

Kìa, ngọc gợn dư ba…

Vĩnh-Tường

------------------------

(1)Ân Khư/Yīnxū/, nghĩa là "đống đổ nát của nhà Ân", là di tích của kinh đô nhà Thương (Ân). Ân Khư nằm tại trung tâm của tỉnh Hà Nam, vĩ tuyến 36 07 Bắc, 114 18 Đông, trên địa điểm của thành phố An Dương ngày nay. Ân Khu được cho là kinh đô cuối cùng của nhà Thương (1600 - 1046 TCN). Ngôi mộ này có 6 bộ xương chó; ít nhất 16 bộ xương người bên cạnh xương của Phụ Hảo, vợ của vua Vũ Định, vua thứ 12 nhà Thương.  Hơn 440 hiện vật bằng đồng; gần 600 miếng ngọc, đá và xương được chạm khắc, và khoảng 7000 đồng tiền của thời đó (tiền vỏ sò.)

(2) Mohs scale: Năm 1822  Frederich Mohs sắp xếp độ cứng các loại khoáng vật  từ 1 đến 10. Kim cương cứng nhất, có thể cắt các khoáng sản khác. Độ cứng vài loại đá quí quen thuộc với xuân thì Việt Nam:  10 Diamond, 9  ruby, saphire, 8 Topaz, 7.5  emerauld, zirconia, tourmaline, 7 Quartz, jade, 6 Turquoise, 3 ngọc trai, san hô, 2.5 hổ phách, ngà  voi, 1 phấn viết bảng

  Ý kiến, Phê bình xin gửi về : tranvinhtuong@khoahoc.net

 Trở về Trang Chính