Trong khoảng thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 13, một loạt các vị vua Khmer thuộc triều đại Angkor nhờ vào của cải sung túc và nhân lực dồi dào đã cho xây dựng hàng loạt những kiến trúc đồ sộ để vinh danh chính mình lẫn cho cả kinh đô, trong đó đa số được xây ở quanh vùng Siem Reap, gần Biển Hồ ở phía bắc đất nước Kampuchia ngày nay. Ba ngôi đền rực rỡ nhất ở Angkor là Bayon, Ta Prohm, và Angkor Wat.

Angkor Wat là một siêu tuyệt tác của nền nghệ thuật Khmer. Được xây dựng vào tiền bán thế thứ mười hai bởi vua Suryavarman II để vinh danh thần Vishnu (cũng được xem như là chính ông ta, một vua thần. Có thuyết cho là để làm lăng tẩm cho chính ông), cùng thời với Notre Dame de Paris và thánh đường Chartres của Pháp, cũng như các giáo đường Ely và Lincoln ở Anh. Nhưng so với chúng, Angkor Wat bề thế và hoành tráng hơn nhiều. Thật vậy nó được xem như là kiến trúc tôn giáo vĩ đại nhất của nhân loại từ xưa đến giờ. Nếu muốn cảm nhận được sự đồ sộ của nó không gì bằng nhìn xuống từ trên không. Lượn vòng quanh trên nó bằng máy bay, người ta nhìn thấy giữa khu rừng già rậm rạp một khoảng mênh mông với những đền đài chồng chất lên nhau và tỏa ra các hướng, một hào nước rộng lớn bao bọc chung quanh. Dẫn vào cổng chính là một lối đi rộng rải bằng đá chạy xuyên qua hào, dọc hai bên là tượng của các thần linh và tượng các quỉ vương đang ôm kéo thần rắn Naga 9 đầu. Trước kia có đến 54 tượng mỗi bên, nhưng nay đã mất đi gần hết. Con số 108 từ tổng số tượng hai bên là số thiêng của Ấn giáo. Một hành lang có mái che chạy dọc theo bốn phía hào, vây lấy khu đền, với lối vào là một tháp đền nằm vươn cao trên dãy hành lang, nhìn ra lối đi bằng đá. Phía trong là khu sân ngoài rộng lớn rồi tiếp nối bằng dãy hành lang nhỏ hơn bao bọc khu đền chính bên trong.

            Tầm cỡ của khu đền Angkor Wat thật kinh hồn. Các hào nước rộng 190 mét bao quanh bên ngoài tạo nên một hình vuông vức mà mỗi cạnh dài một cây số rưởi. Những sân trống bên trong các dãy hành lang rộng đến nỗi có thể chứa được hằng ngàn người. Ngay đến lớp tường tạo nên dãy hành lang phía trong có chu vi dài hơn nửa dặm và khối đá xây tường có kích cỡ đồ sộ không những theo chiều dài và rộng mà còn cả theo chiều cao nữa. Khu đền chính được xây theo hình kim tự tháp, tượng trưng cho núi Meru: trung tâm vũ trụ, gồm ba nền đá xây chồng lên nhau tượng trưng cho đất, núi và gió, ở nền trên cùng là khu đền trung tâm gồm năm khối tháp mà tháp đền cao nhất nằm chính giữa cao đến 65 m, có bảy vòng tượng trưng cho bảy rặng của núi thiêng Meru, vươn lên nỗi bật giữa khu rừng già bát ngàn chung quanh. Mỗi tháp có hình dáng như một búp sen đang nở rộ. Hình ảnh này làm Henri Mouhot, người Pháp đầu tiên phát kiến đền Angkor vào năm 1858, phải nín thở trầm trồ khi bất chợt nhìn thấy ngôi đền qua kẻ lá của khu rừng già.

            May mắn thay, Angkor Wat không những là khu đền đẹp nhất trong quần thể đền Angkor mà còn là khu đền còn trong tình trạng tốt hơn cả. Được xây dựng với sức chịu bền bỉ và lâu dài, trái với khu đền Banteai Srei nhỏ nhắn với đường nét thanh tú đầy nữ tính, Angkor Wat to lớn, rực rỡ, với kiến trúc đầy nam tính. Angkor Wat là một công trình được xây dựng ở thời kỳ cực thịnh của nền kiến trúc Khmer do bàn tay của một dân tộc được trời ban cho cái thiên tài về ngành này. Kho tàng vĩ đại nhất của ngôi đền còn là những điêu khắc tạc trên tường của dãy hành lang ở tầng thấp nhất. Với bề cao hơn hai mét rưởi và chạy dài liên tục hơn 800 mét trông như một tấm thảm dệt trên đá, chủ đề vây quanh những tích trong kinh điển Bà La Môn, những chiến công của vua Suryavarman đệ nhị, người tạo lập ngôi đền này. Nhờ được che chở bởi mái hành lang còn nguyên vẹn, những đường nét điêu khắc đầy nghệ thuật  vẫn còn giữ được tươi mới. Rải rác khắp nơi còn những bức phù điêu, bức hoành tượng hình những quỉ vương, những chú khỉ đu đưa trên các cành cây đầy hoa, trận chiến của thần Sita… Nỗi bật hơn cả là hằng trăm hình tượng của các quỉ thần devatas và các nàng thiên thần apsaras được chạm khắc ở các hốc tường.

            Angkor Wat được xây dựng bởi Suryavarman II (1130-1150), một trong hai vị vua có quyền uy vĩ đại nhất trong lịch sử Khmer. Vị vua kia là Jayavarman VII, người đã xây dựng đền Bayon thuộc khu Angkor Thom. Suryavarman II từ Java trở về mang lại thanh bình và thống nhất cho đất nước Campuchia, ông nhiều lần đem quân đi đánh chiếm Chiêm Thành và biến một phần xứ này thành một tỉnh của Kampuchia. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư của Ngô Sĩ Liên, quân của vua này cùng quân Chiêm đã từng kéo sang đánh phá Đại Việt ở vùng Nghệ An thời Lý Thần Tông nhưng không thành công. Nước Kampuchia thời đó được mở rộng từ phía bắc nước Lào cho đến bán đảo Mã Lai Á, từ Vijaya (Bình Định ngày nay) đến Miến Điện. Thời của vua Suryavarman Đệ Nhị đánh dấu một thời kỳ rực rỡ hùng mạnh và nhiều ảnh hưởng so với các triều Angkor khác. Khi ông này mất, loạn lạc dấy lên ở các tỉnh. Bất đồng giữa các ông hoàng có khuynh hướng liên minh hoặc chống lại Chiêm Thành. Năm 1165 ngai vàng bị kẻ tiếm ngôi tên Tribhuvanadityavarman đoạt mất nhưng 12 năm sau bị giết đi khi quân Khmer phối hợp với quân Chiêm tấn công bất ngờ qua ngã Biển Hồ và chiếm lấy Angkor. Biến cố này đúng ra đánh dấu ngày tàn của đô thị Angkor nếu không có sự trở về của một vị thái tử, kẻ mà sau này lên ngôi lấy danh hiệu là Jayavarman VII. Sau 4 năm chiến đấu, ông đẩy được quân Chiêm Thành ra khỏi đất nước mình và lên trị vì vào năm 1181 như là một vị vua vĩ đại cuối cùng của triều Angkor. Cần nhắc lại rằng ông là người xây dựng khu đền Angkor Thom với đền trung tâm Bayon nỗi tiếng, ngoài ra còn có Ta Prohm (Hollywood lấy ngoại cảnh cho film Tomb Raider do Angelina Jolie đóng), Bateay Kdei và Preah Khan.

            Angkor ngày nay còn lại với trên dưới 100 khu đền nằm rải trên một diện tích chừng 300 cây số vuông chỉ là một phần của những gì vĩ đại hơn như cung điện, lâu các, đền đài của hoàng gia cũng như của dân chúng, vì được xây dựng bằng gỗ (chỉ thần linh mới được cư ngụ trong những kiến trúc bằng gạch hoặc bằng đá) nên đã bị cây rừng và mưa gió hủy hoại sau hằng thế kỷ kể từ khi kinh đô Angkor bị bỏ phế. Đời sống sinh hoạt của cư dân thời ấy không được biết đến nhiều ngoài 1200 hình chạm khắc được tìm thấy trong vùng miêu tả nếp sinh hoạt của họ, cũng như hệ thống dẫn thủy nhập điền vĩ đại còn tồn tại ngày nay cho thấy một nền văn minh cao tuyệt chừng nào thời bấy giờ.

            Để cảm nhận được sức huyền bí quyến rũ của Angkor Wat, du khách được khuyên đừng bỏ sót thời gian lúc hoàng hôn. Lúc ấy khu đền với các tháp đá có màu vàng đỏ. Du khách cũng có thể thấy được từng đàn dơi từ trong đền bay ra như những làn khói tuôn ra trong ánh sáng mờ nhạt của buổi xế chiều. Sau khi viếng thăm ai lại không bùi ngùi trước vẻ diễm lệ của Angkor Wat, một nền văn minh bị lãng quên từ hằng bao thế kỷ.

Triệu Phong

Bài thứ nhất trong loạt bài Quần Thể Khu Đền Angkor

Trở về Trang Chính