(Phỏng dịch theo Who Was Cleopatra? của Amy Crawford được đăng trong Smithsonian ngày 1 tháng Tư năm 2007)

Ai trong chúng ta hẳn cũng đã nghe nói nhiều về người đàn bà lừng danh Cléopâtre, nữ hoàng nước Ai Cập thời cổ đại qua sách vở, cũng như phim ảnh của Hollywood. Tháng hai năm 2007 vừa qua một đồng tiền cổ mới tìm được trên ấy có tạc khuôn mặt của Cléopâtre được đem triển lãm ở trường New Castle University, Anh Quốc gây xôn xao trong giới sử học và dấy lên một cuộc tranh cãi về nhan sắc thật sự của người nữ hoàng đa tình này. Suốt hai ngàn năm qua biết bao nhiêu giấy mực đã được viết ra, nhiều bức họa để mô tả về nàng, vô số vở kịch về cuộc đời của Cléopâtre. Nhân loại đã tô vẽ rất nhiều về nàng như là một người đàn bà tuyệt đẹp, đa tình, thông minh, đầy quyền năng. Qua nhiều thế kỷ, con người nàng được miêu tả dưới nhiều lăng kính khác nhau, khen có khinh miệt cũng có nhưng không đâu phủ nhận nhan sắc của nàng; vậy Cléopâtre là ai? Nàng có thực sự đẹp như ta vẫn tưởng?

Cléopâtre trước khi lên ngôi nữ hoàng đã phải trải qua một thời kỳ cam go để tranh đoạt ngai vàng xứ Ai Cập với người em trai trong tuổi mới lớn là Pharaoh Ptolemy XIII. Vào năm 49 trước công nguyên, vua Ptolemy XIII cũng là chồng của Cléopâtre phải trục xuất nàng ra khỏi kinh đô Alexandria vì nàng âm mưu đoạt ngôi, không theo lời di chúc của vua cha trước khi băng hà ước nguyện hai chị em sẽ cùng san sẻ ngôi báu sau khi ông mất. Cléopâtre bấy giờ chỉ mới trong độ tuổi đôi mươi phải trốn qua Syria rồi trở về với một đạo quân đánh thuê đóng binh ngay bên ngoài Alexandria. Đồng thời vào hè năm 48 trước công nguyên, tướng La Mã là Céasar vì mãi rượt đuổi một đối thủ bỏ chạy sang Ai Cập mà ông lại hiện diện ở Alexandria vào lúc có cuộc chị em tương tranh ngôi báu này. Trong nhiều thập niên Ai Cập là một đồng minh qui thuận theo La Mã, duy trì một sự quân bình cho vùng thung lủng sông Nile với nền nông nghiệp sung túc của mình, là một quyền lợi kinh tế của La Mã. Céasar ở lại trong hoàng cung, kêu gọi các phe tranh chấp cùng ngồi lại thương thảo mà ông là kẻ trọng tài. Nhưng Ptolemy XIII quyết ngăn không cho chị mình vào thành. Ý thức được sự can thiệp ngoại giao của Céasar có thể giúp mình giành được ngai vàng nên Cléopâtre nảy ra kế hoạch đột nhập vào cung để được hội kiến với ông ta. Nàng sai người hầu tên là Apollodoros bọc nàng trong cuộn thảm (có tài liệu nói là cái bị đựng đồ trải giường) rồi mang vào cung dâng cho vị tướng La Mã 52 tuổi.

Hình ảnh nàng lăn ra khỏi cuộn thảm trở thành một hình ảnh sinh động trong hầu hết các phim Hollywood, từ thời phim câm cho đến loạt phim truyền hình vào năm 1999. Joann Fletcher, học giả chuyên về Ai Cập và tác giả cuốn tiểu sử về Cléopâtre sắp được xuất bản nói: “Ngay khi gặp Céasar, Cléopâtre đã biết tận dụng hết tài năng của mình trước chuyện đại sự.”

Cũng như mọi vua chúa cùng thời với mình, Cléopâtre thấy mình được thiên khải; từ khi mới sinh, nàng cũng như mọi người trong gia đình được gọi là nam thần hay nữ thần. Ý thức về địa vị cao cả của mình, Cléopâtre vẫn giữ nét bí ẩn bằng sự phô trương lộng lẫy. Cléopâtre tự nhận mình là hình ảnh của các thần Isis(*) và thần Aphrodite(**), và kết quả tạo nên lắm huyền thoại về nàng cho đến ngày nay. Mặc dầu Hollywood đã tô điểm quá lố và thiếu chính xác về cuộc đời nàng nhưng hình ảnh nàng trong Elizabeth Taylor, Vivien Leigh và Claudette Colbert cũng san sẻ được với nàng trong cái lối sống ưa phô trương hào nhoáng. Fletcher nhận xét tiếp: “Cléopâtre quả là bậc thầy về nghệ thuật hóa trang và ăn mặc. Nàng biết linh động thay đổi cho phù hợp trong từng tình huống. Tôi cho rằng đây là điểm chứng tỏ nàng là một chính trị gia kỳ tài.”

Khi Cléopâtre xuất hiện từ trong cuộn thảm, tóc tuy hơi bị rối bời nhưng xiêm y rực rỡ, nàng khẩn khoản cầu xin sự giúp đở của Céasar. Hành động táo bạo này đã chinh phục được ngay cảm tình của nhà độc tài tương lai của La Mã. Nhờ sự trợ giúp của Céasar, Cléopâtre giành được ngai vàng. Ptolemy III nổi lên chống lại nhưng thất bại và kết thúc cuộc đời trên dòng sông Nile. Cléopâtre từ đó rảnh tay củng cố quyền bính.

Tuy Cléopâtre có một đứa con chung với Céasar và ông ta là người đã có vợ nhưng truyền thống của Ai Cập qui định nàng phải lấy người em trai còn lại là Ptolemy IV. Năm 44 trước công nguyên, Céasar bị ám sát chết, thấy đồng minh không còn, Cléopậtre cho giết Ptolemy IV để trừ hậu hoạn sau này khỏi tranh ngôi với con trai của nàng. Đồng thời nàng cho thủ tiêu luôn đứa em gái ương ngạnh Arsinoe của mình. Hành động tàn nhẫn như thế không những rất thông thường trong chính giới cung đình thời Cléopâtre ở xứ Ai Cập nhưng cần thiết giúp cho nàng an vị trên ngôi báu và cho cả chính con nàng. Tề gia xong Cléopâtre mới lo nghĩ tới việc trị quốc bình thiên hạ nước Ai Cập, một quốc gia giàu có bậc nhất và cũng là quốc gia cuối cùng vẫn còn độc lập trong thế giới Địa Trung Hải mà không bị ách thống trị của La Mã.

Cléopâtre là một pharaoh tầm cở như thế nào? Một số tài liệu Ai Cập thời bấy giờ cho rằng nàng là một nhà cai trị rất gần gủi với dân chúng. Các vua Ai Cập đóng kinh đô ở Alexandria trong đó có Cléopâtre đều mang dòng máu Hy Lạp, họ đều là hậu duệ của Ptolemy đệ nhất, một vị tướng của Alexander Đại Đế. Họ nói tiếng Hy, giữ tập quán theo người Hy, và tự tách biệt mình với khối đại đa số chủng tộc Ai Cập chung quanh. Khác với các vị tiền nhiệm, Cléopâtre bỏ công để học tiếng Ai Cập. Trước cử tọa người Ai, nàng tự tạo cho mình một sắc thái hoàn toàn thuần túy Ai Cập. Trên sách ghi trên giấy cói có từ năm 35 trước công nguyên, Cléopâtre được mệnh danh là Philopatris, có nghĩa “bà là người yêu nước”. Tự cho mình là một pharaoh Ai Cập chân chính, Cléopâtre dùng chiêu bài ái quốc để củng cố quyền uy của mình.

Về đối ngoại, Cléopâtre cố duy trì nền độc lập trước đế quốc La Mã đang bành trướng quá nhanh. Giao thương với các nước phương đông từ Ả Rập đến Ấn Độ xa xôi, nàng nâng cao nền kinh tế Ai Cập đưa đất nước nàng lên hàng cường quốc thế giới. Bằng hành động liên minh với Mark Antoine, Cléopâtre hy vọng sẽ giữ cho Octavian, kẻ thừa kế của Julius Céasar và đồng thời là đối thủ của Antoine, khỏi buộc Ai Cập phải làm chư hầu của La Mã. Tài liệu xưa cho thấy Cléopâtre và Antoine yêu nhau và họ có chung với nhau 3 đứa con. Dầu sao mối liên hệ ấy cũng hữu ích đối với một nữ hoàng Ai Cập muốn được mở rộng và an toàn cho xứ sở.

Mặc dù một số sử gia hiện đại miêu tả Cléopâtre như là một nhà lảnh đạo Ai Cập có tài năng và được dân chúng ưa chuộng nhưng từ lâu chúng ta vẫn thường nghĩ tưởng về nàng theo lối nhìn của người La Mã. Lúc sinh thời của Cléopâtre và vài thế kỷ sau khi nàng đã mất, bộ máy tuyên truyền của La Mã mà phần lớn xuất xứ từ đối thủ của nàng là Octavian, đã tô vẽ nàng như là một con điếm đầy nguy hiểm chuyên dùng tình dục, ma thuật và sự gian trá để chiếm đoạt quyền lực, không phù hợp với một người phụ nữ thông thường. Nhà thơ Horace viết về nàng hồi cuối thế kỷ thứ nhất trước công nguyên, đã gọi nàng là “một con mụ nữ hoàng khùng điên đã âm mưu lủng đoạn Capitol và lật đổ đế quốc La Mã.” Gần một thế kỷ sau, Lucan, một nhà thơ La Mã đã gán cho nàng là “niềm ô nhục của xứ Ai Cập, mụ nữ thần tóc rắn dâm dật đã trở thành một tai ương cho La Mã.”

Khi cơn cuồng nộ của người La Mã đã lắng dần, Plutarch, một sử gia người Hy Lạp cho xuất bản một cuốn tiểu sử về Cléopâtre với nhiều cảm thông hơn. Nàng trở thành một bi anh hùng chỉ biết sống đơn thuần theo sự thôi thúc của tình yêu với Antoine. Trong hơn hai ngàn năm tiếp nối, vô số họa phẩm cùng bi kịch về nàng ra đời, trong đó có Antoine và Cléopâtre của Shakespeare và Tất Cả Vì Yêu của John Dryden nêu bật chi tiết lúc Cléopâtre tự quyên sinh khi hay tin Antoine đã bị Octavian hạ. Chúng ta đều biết rõ là Cléopâtre đã cùng hai thuộc hạ thân tín tự sát hôm 12 tháng 8 năm 30 trước công nguyên để không bị rơi vào tay của Octavian. Tuy nhiên nàng chết như thế nào chưa ai được rõ, nàng chết vì rắn độc cắn hay vì thuốc độc thì có lẽ không bao giờ chúng ta có thể biết được. Tuy nhiên giả thuyết về rắn độc có vẻ thắng thế hơn, và hình ảnh về cái chết của nàng trên tất cả mọi sự đã khiến Cléopâtre thành bất tử.

Tác phẩm Cái Chết của Cléopâtre, Réginald Arthur, 1892

Như đã đề cập ở phần đầu, vào tháng hai năm 2007, đồng tiền cổ mới tìm thấy có khắc hình của Cléopâtre được đem trưng bày ở Anh gây tranh cãi về nhan sắc thực sự của nàng. Đồng tiền có niên đại từ năm 32 trước công nguyên cho thấy chân dung  có nhan sắc tầm thường của Cléopâtre với mũi bự, môi chúm, và cằm nhọn. Nàng không mảy may giống Elizabeth Taylor một tí nào. Mà các sử gia thời cổ nào có bao giờ khẳng định nàng có một nhan sắc tuyệt trần đâu, và vào thuở sinh thời nào có ai cho nàng là một nữ anh hùng lãng mạn bao giờ. Trong cuốn Cuộc Đời của Antoine xuất bản năm 75 sau công nguyên, Plutarch kể cho chúng ta nghe về “nhan sắc thật của Cléopâtre … không đến nổi không ai sánh bằng, hay đẹp đến nổi mà người ta thấy một lần cũng phải nhập tâm. Nhưng trước sự hiện diện của nàng người ta không thể cưởng lại mà không tiếp xúc. Nhân tính của nàng biểu lộ qua lời nói hay cử chỉ có cái gì đó làm mê hoặc lòng người.”

Đồng tiền có niên đại từ năm 32 trước công nguyên mang chân dung của Cléopâtre làm dấy lên sự tranh luận về nhan sắc thực sự của nàng. Joann Fletcher, nhà chuyên viết về tiểu sử cho rằng chẳng có gì mà phải thắc mắc. Theo bà: “Người đời đã bỏ sót không nhìn thấy những tác động lớn lao nàng đã tạo nên vào thời đại xa xưa ấy mà để cho ám ảnh về nhan sắc chỉ vì nàng là một phụ nữ: Người ta chỉ biết tưởng tượng nàng đẹp xấu thế nào nhưng có ai có bao giờ tự hỏi vậy thì Mark Antoine có đẹp trai không?” Courtesy of University of New Castle University

Cléopâtre có nhan sắc hay thiếu nhan sắc cũng chẳng hệ trọng gì đối với những người La Mã biết đến nàng, ngay cả với dân Ai Cập mà nàng trị vì. Con người thật của Cléopâtre có sức thu hút mãnh liệt và tính dâm đãng nơi nàng bắt nguồn từ sự quá thông minh - điều mà Plutarch mô tả như là “tài ăn nói” của nàng còn thu hút hơn đôi mắt liểu mày ngài. Pharaoh Cléopâtre Đệ Thất quả là một nhà lãnh tụ tuyệt vời mà theo lời của Joann Fletcher: “Nàng là con người năng động nhất mà nhân loại được biết đến. Tôi nghĩ nói như vậy về Cléopâtre cũng chẳng có chi là quá đáng.”

(*) Isis là một nữ thần trong thần thoại Ai Cập. Vừa là vợ vừa là chị em với Osiris và là mẹ của Horus. Isis có nghĩa là “nữ hoàng của ngôi báu”. Bà còn được biết như là nữ thần ma thuật và chữa bệnh. Người xưa ở Ai Cập tin rằng sông Nile dâng nước hằng năm chính là do từ nước mắt khóc chồng của bà bị Seth, một người anh em khác giết.

(**) Aphrodite theo thần thoại Hy Lạp là nữ thần tình yêu, dục vọng và sắc đẹp. Bên La Mã aphrodite tương đương với thần Vệ Nữ.

Trở về Trang Chính