1. Khám phá khảo cổ.
Tại di
chỉ thuộc về thời Đồ đá ở Giả Hồ, nhiều nhà khoa học
Trung Quốc thuộc các viện nghiên cứu và trường đại học
của Hà Nam, An Huy và Bắc Kinh, cùng tiến sĩ Garman
Harbottle (Phòng thí nghiệm quốc gia Brookhaven, New
York, Mỹ) đã liên tiếp công bố những khám phá khảo cổ
gây chấn động dư luận.
Giả Hồ
nằm phía nam trung lưu dòng Hoàng Hà, giữa quốc gia
Thương – Ân cổ đại. Thời Xuân Thu Giả Hồ thuộc khu vực
tiếp giáp bốn nước Tấn, Tề, Lỗ, Tống. Ngày nay Giả Hồ
thuộc tỉnh Hà Nam, chính tâm nước Cộng hòa nhân dân
Trung Hoa (theo đường chim bay, cách Bắc Kinh khoảng
400km về phía nam, cách Đông Hải khoảng 300km).
Hình 1:
Vị trí của Giả Hồ (Jiahu).
Năm 1999
nhóm nghiên cứu nói trên đã công bố ở tạp chí Nature
việc tìm ra nhiều chiếc sáo làm bằng xương ống chân hoặc
xương cánh của loài sếu (hạc) đầu đỏ, khoét từ 5 đến 8
lỗ thoát hơi, cỡ 9.000 năm tuổi. Một chiếc sáo còn
nguyên vẹn có 7 lỗ, âm vực trải đủ một quãng tám Tây
phương, vẫn thổi được, âm thanh của chúng rất hay. Chúng
là những nhạc cụ xưa nhất, kỳ diệu nhất mà con người đã
được biết và được nghe [1].
Tháng 3
năm 2003, tạp chí Antiquity lại đăng tải một phát hiện
quan trọng khác tại Giả Hồ: Những nét khắc trên mai rùa
có niên đại cỡ 8.200 đến 8.600 năm có thể là chữ viết
tượng hình sớm nhất của nhân loại.
Công cuộc
khai quận khảo cổ tại Trung Quốc liên tiếp đánh bại
những kỷ lục cũ. Năm 1998 trong hầm mộ vua Scorpion,
phía nam Ai Cập, người ta thấy một phiến đất sét chứa
những chữ viết nguyên thủy khoảng năm 3.300 đến 3.200
TCN. Cùng thời điểm ấy chữ viết sơ khai của người
Sumerians thuộc nền văn minh Mesopotamian cỡ năm 3.100
TCN cũng phát lộ, ký hiệu đó rất gần với hệ thống chữ
viết Indus. Năm 1999, đào bới khảo cổ ở Pakistan đã
trưng ra những chữ cổ xưa được khắc lên một mảnh lọ gốm
trước và sau khi nung. Loại chữ này có niên đại 3.500
TCN, thuộc nền văn minh Harappan hoặc Indus, rực rỡ
trong khoảng 2.500 TCN. Và cuối cùng là năm 2000, tại
Ashgabat, thủ đô Turkmenistan, người ta đào được một
miếng đá dường như đã được dùng làm triện đóng dấu, có
khắc chữ. Miếng đá được định tuổi khoảng năm 2.300 TCN,
thuộc về một nền văn minh chưa được biết đến, nằm giữa
trục đường tơ lụa Á – Âu.
Hình 2:
Mảnh gốm có khắc chữ đào được ở Pakistan.
Như vậy
các ký tự trên mai rùa tại Giả Hồ thuộc về thời Đồ đá
hoặc Đồ đá mới, ít nhất sớm hơn chữ Ai Cập 2.900 năm và
sớm hơn chữ tiền Lưỡng Hà - Ấn Độ 2.700 năm.
Các nhà
khảo cổ học đã nhận dạng 11 ký hiệu đơn lẻ khắc trên mai
rùa. Những chiếc mai được táng cùng thi thể người trong
24 mộ phần, định tuổi bằng đồng vị carbon là từ năm
6.600 đến 6.200 TCN. Nghiên cứu cho thấy ký hiệu này
mang những nét tương đồng với chữ viết được dùng hàng
ngàn năm sau trong thời nhà Thương (1700 – 1100 TCN),
bao gồm: chữ “mục” (mắt), “hộ” (cửa nhỏ, 1 cánh), và các
số 1, 2, 8, 10, 20.
Hình 3: Chữ “Mục” (mắt) , so với chữ Hán
hiện đại (目)
vẫn còn sự tương đồng không thể phủ nhận.
Hình 4:
Mai rùa có khắc chữ.
2. Ý kiến của các nhà nghiên cứu
phương Tây.
“Những gì
lộ ra là các ước hiệu mang đầy đủ ý nghĩa, có sự tương
thiết với chữ viết cổ Trung Hoa” – Tiến sĩ Harbottle
nói. Tuy nhiên ông ta lại trả lời BBC News Online: “Nếu
bạn nhặt lên cái chai có đầu lâu xương chéo, ngay lập
tức bạn biết đó là thuốc độc, không cần ngôn ngữ thuyết
minh. Chúng ta thường ra hiệu để truyền đạt ý niệm và
tôi sẽ không ngạc nhiên nếu đó là những gì chúng ta thấy
ở đây”. Cũng Harbottle, với Discovery News: “Thật không
may chúng ta không thể đoán ở thời điểm này, những ước
hiệu nọ biểu thị điều gì. Có thể chúng là chữ viết, có
thể chúng là tên gọi các vị thần linh, hoặc không phải.
Mãi sau này ở Trung Hoa, các con chữ mới được viết thành
câu hỏi gửi đến tiên tổ trên trời, bởi con người, bởi
vua chúa .v.v.., để tìm kiếm sự dìu dắt và đoán biết
tương lai. Hiển nhiên còn rất nhiều việc phải làm”.
Giáo sư
David Keightley (Đại học California, Berkeley, Mỹ) lưu ý
về việc liên hệ với chữ viết đời Thương: “Ngắt quãng là
5.000 năm. Thật ngạc nhiên nếu chúng có dây mơ rễ má với
nhau.” Ông còn bảo nên chứng minh thấu đáo hơn và “Đây
là vấn đề nan giải và là thứ không bình thường. Ký hiệu
kia đặc biệt sớm. Chúng ta không thể gọi chúng là chữ
viết cho đến khi có nhiều bằng chứng nữa”.
William
Boltz, giáo sư tiếng Hoa cổ (Đại học Washington,
Seattle, Mỹ) nói qua Discovery News: “Có sự gián cách
hơn 5.000 năm… Sao quá trình phát triển chữ viết Trung
Hoa diễn ra lâu thế?. Suy diễn dựa trên tương quan hình
thể đơn độc, dọc khoảng thời gian dài như vậy, gần như
vô nghĩa. Bằng cách nào người ta biết rằng hình nọ trong
thực tế là hình con mắt?”. Theo ông nó có thể giống con
mắt với người này, nhưng cũng có thể là cái khác với
người kia. “Không có một văn cảnh, bao gồm cả sự am hiểu
về ngôn ngữ liên quan, không thể nói những dấu hiệu này
là chữ viết” – Boltz kết luận.
Bản tin
BBC ngày 15.5.2001 nói về việc phát hiện chữ cổ tại
Turkmenistan: “Những ký hiệu trên cái triện dấu bằng đá
có thể có quan hệ với Trung Hoa xa xưa, nhưng Trung Hoa
không được tin là đã phát triển được chữ viết ở thời
điểm vật dụng kia ra đời”. Kết luận rất chủ quan của
BBC, rất lạ, hình như quán xuyến một định kiến cứng nhắc
xuyên suốt trong quan niệm của nhiều chuyên gia khảo cổ
và ngôn ngữ hàng đầu trời Tây. Điều này được chứng minh
bằng sự dè dặt và hồ nghi của những người được hỏi ý
kiến, hai năm sau đó, khi di vật tại Giả Hồ xuất lộ. Hơn
thế nữa, sự dè dặt của họ chứa đựng những mâu thuẫn và
sơ hở đáng ngờ.
Harbottle, người cộng tác với nhóm chuyên gia Trung Quốc
nói ngược nói xuôi đều… xuôi. Một người Trung Hoa bình
thường nhất cũng có thể giải thích để Keightley hết ngạc
nhiên: hơn 3.000 năm từ thời Thương – Ân, tiếng Hoa hiện
đại vẫn còn rất nhiều từ không thay đổi chút nào, chữ
“mộc” và chữ “khẩu” là ví dụ rõ nhất. Trong ý nghĩa nào
đó của sự tương đối, 5.000 năm từ thời Đồ đá mới đến
Thương – Ân chưa chắc đã dài bằng 3.000 năm tiếp liền
sau. Câu hỏi của Boltz thì Voltaire đã trả lời từ thế kỷ
thứ 18: “Chúng ta nhận thấy rằng quốc gia ấy tồn tại một
cách rực rỡ từ trên 4.000 năm rồi mà luật pháp, phong
tục, ngôn ngữ, cách ăn mặc vẫn không thay đổi bao nhiêu”
[2]. Những đòi hỏi có phần quá khắt khe, nhằm đưa đến
kết luận rõ ràng rằng các ký hiệu kia là chữ viết, vô
hình chung phủ nhận tất cả khám phá khảo cổ có liên quan
đến chữ viết trước đó, không riêng gì ở Trung Quốc.
3. Áng văn bất hủ.
Thái độ
bình tĩnh và nhún nhường của người Trung Quốc trong
trường hợp này rất đáng nể. Đứng đầu đoàn chuyên gia Tây
– Tàu, giáo sư Trương Cư Trung đã công bố thành quả lao
động của họ trên tạp chí Antiquity, với một câu hỏi làm
tựa đề: “Chữ viết sớm nhất chăng? Ký hiệu sử dụng ở
thiên niên kỷ thứ 7 trước công nguyên tại Giả Hồ, tỉnh
Hà Nam, Trung Quốc”.
Nhóm
nghiên cứu của giáo sư Trương tại Hà Nam không phải nhóm
duy nhất đang khai mở lịch sử chữ viết Trung Hoa. Tại
Tây An, nằm sâu 3,5m dưới di chỉ đồ đá mới Bán Pha (niên
đại 6.000 đến 7.000 năm), là làng Bán Pha 2 ít người
biết, cổ kính hơn nhiều (12.000 năm). Các vật tạo tác
tìm được tại đó, đã mơ hồ cho thấy hình như xã hội của
cả hai làng Bán Pha ít nhiều mang dấu tích mẫu hệ trong
tổ chức xã hội. Không xa Bán Pha, ở làng Đào Tự, Tương
Viên, Sơn Tây, một bức tường thành dài khoảng 130 mét,
nằm theo hướng Đông – Tây cũng vừa lộ diện. Nhiều chuyên
gia dự đoán nó thuộc về thời đại Nghiêu – Thuấn – Vũ
trong huyền thoại.
Một chiếc bình thuộc Bán Pha 2, dính một
ít cặn giống như cặn trà đã được đào lên. Mặt ngoài
chiếc bình có khắc một câu chuyện bằng chữ tượng hình cổ
đại Trung Hoa. Loại chữ này mang tính ẩn dụ cao, có
nhiều dị biệt so với kiểu chạm khắc làm nên nền tảng
ngôn ngữ Trung Hoa hiện đại. Tiến sĩ Jeff Schonberg (Đại
học
Angelo State University,
San Angelo, Texas, Mỹ), cố vấn tại công trường khai quật
Bán Pha 2 gọi kiểu truyện này là “văn hóa phổ quát”. Ông
nghĩ nó giống như truyện Adam, Noah, Abraham và
Frankenstein của các nền văn minh khác.
Câu
chuyện trên chiếc bình được tạm giải mã như một bài học
đạo đức, nói về sự cư xử không phải phép, theo ngôn ngữ
hôm nay là kiêu ngạo: “Thuở ấy thế giới đảo lộn chìm
đắm trong kỷ nguyên bóng tối bởi con người cư xử tồi tệ
và xúc phạm thần nước. Hậu quả là xã hội hỗn loạn và
nhiều người bị bệnh. Họ tìm đến thần núi, ông này hiểu
rõ sự sai lầm và nổi giận. Con người bắt buộc phải bước
vào hành trình tìm thuốc chữa bệnh. Trên mỏm núi rất xa
nọ, họ sẽ thấy một loài cây. Họ phải đem về và chế biến
thành trà để uống. Sự tha thứ và hàn gắn sẽ diễn ra,
bóng tối sẽ bị xua đi”.
Thật lạ
lùng là cốt truyện này vẫn được lưu giữ giữa lời truyền
khẩu dân gian và ký ức của con người Tây An, tỉnh Thiểm
Tây, Trung Quốc hôm nay. Phải chăng nền giáo dục tân kỳ,
văn minh khoa học và kỹ thuật số của thế giới hiện đại
đang nằm trên con đường tiệm cận hành vi “kiêu ngạo”.
Bài học tinh thần cổ điển dường như còn rất mới. Dọc dài
thời gian và sự phát triển của nhân loại từ quá khứ đến
tương lai, áng văn xa xưa ấy mãi mãi hàm mang giá trị
nhân văn bất khả diệt và cần được suy tư nâng niu [3].
Trước ngưỡng cảnh môi trường trái đất đang bị tàn phá
nặng nề, xã hội loài người xáo trộn bởi những căn bệnh
vô tiền khoáng hậu như ung thư, aids, chia rẽ, kỳ thị,
khủng bố, giết người hàng loạt… câu chuyện kia phải được
xem như lời cảnh tỉnh chân thành. Kỳ vọng lắm cho tất cả
chúng ta, mỗi khi nâng chén trà lên môi thưởng thức, sẽ
thấy áng văn bất hủ nọ sóng sánh giữa tâm hồn, sẽ hình
dung ra một con thuyền nan tròng trành dưới đáy cốc đang
chở Trương Chi và giọng hát ngọt ngào của chàng đến bến
bờ chân thiện.
Hình 5:
Bán Pha, di chỉ đồ đá mới (5.000 đến 7.000 năm). Âm 3.5m
dưới đất là Bán Pha 2 (niên đại 12.000 năm).
Khi tôi liên lạc trực tiếp với giáo sư
Trương Cư Trung, để hỏi về sự chính xác của thông tin mà
tiến sĩ Jeff Schonberg đề cặp trong một hội thảo tại Mỹ,
ông Trương khẳng định: cách nay 12 ngàn năm Trung Quốc
chưa thể có chữ viết. Chỉ chắc chắn rằng chiếc bình trà
nọ có niên đại từ 5.000 năm trở lên, tất cả dữ kiện khảo
cổ về chữ viết khắp nơi tại Trung Quốc đang được đối
chiếu, liên hệ, phân tích và sẽ sớm công bố ở tương lai
gần.
4. Kết luận.
Không
nghi ngờ gì nữa, những đường nét rất gần với ký tự tại
Giả Hồ có nền tảng vững vàng nhất, so với các chữ sơ
khai khác ở Ai Cập, Lưỡng Hà, Pakistan và Turkmenistan.
Nền tảng ấy chính là văn minh Trung Hoa chưa một ngày
đứt gãy, từ thuở các di vật kia được chế tác đến nay.
Địa điểm Giả Hồ bao gồm rất nhiều ngôi mộ cổ, nhiều dấu
tích cư dân rất xưa và di chỉ khảo cứu, chắc chắn còn để
dành sự bất ngờ rất lớn cho mai sau. Việc đào bới chỉ
mới tiến hành trên một diện tích khá bé mà đã thấy 45
nền nhà, 370 kho hầm, 349 mộ phần, 9 lò nung gốm, cùng
hàng ngàn vật dụng (từng được sử dụng cho nghi thức cúng
tế, sinh hoạt và làm đồ trang sức) bằng xương cầm thú,
gốm, đá và các chất liệu khác. Có thể nói, toàn bộ mảnh
đất Trung Hoa hiện đại đang là một công trường khảo cổ
vĩ đại. Tin tức báo chí mấy năm gần đây dồn dập chỉ ra
bao nhiêu dấu vết con chữ sơ khai ở Sơn Đông, An Dương
(cũng thuộc Hà Nam), An Huy, Triết Giang.
Thật ra
sự “dè dặt và hồ nghi” mang nhãn hiệu Âu – Mỹ đã nêu rất
dễ hiểu. Bao trùm lên những tranh luận “đây có phải chữ
viết hay không”, là cả một vấn đề ở tầm vĩ mô mang tên
“văn hóa” và “văn minh”. Nếu người Trung Quốc chứng thực
được họ có nền văn minh sớm nhất nhân loại, có nền văn
hóa duy nhất của hành tinh phát triển liên tục hàng chục
ngàn năm nay, thì tri thức về ngày hôm qua của loài
người ở thế kỷ 21 phải được tái thẩm định và sắp đặt
lại. Hệ quả là thật khó phủ nhận những giá trị khu biệt
và tiên phong của Á Đông. Giá trị ấy đã chiến thắng
khoảng thời gian khắc nghiệt dằng dặc, sẽ đem đến cho
người Á Đông niềm tin vô bờ bến để soi rọi, khẳng định
mình trước tương lai.
Trung Thu 2004
Trương Thái Du
-----------------------------------------------------------------------------
Thư tịch và chú
thích:
Antiquity
Tập 77, số 295 , tháng 3 năm 2003, The earliest
writings? Sign use in the seventh Millennium BC at
Jiahu, Henan Province, China, by Xueqin Li, Garman
Harbottle, Juzhong Zhang (Trương Cư Trung), Changsui
Wang.
http://hsta.ustc.edu.cn
www.chinacsw.com/cszx/xian/lishi.htm
http://english.peopledaily.com.cn
www.geocities.com/cvas.geo/china.html
http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/454594.stm
http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm
http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1330705.stm
http://dsc.discovery.com/news/briefs/20030421/writing.htm
[1] Có
thể nghe tiếng sáo 9 ngàn năm trước tại đây:
http://news.bbc.co.uk/olmedia/450000/audio/_454594_flutes.ram
[2]
Voltaire, Khảo luận về phong tục, Will Durant dẫn trong
“Lịch sử văn minh Trung Hoa”, Nguyễn Hiến Lê dịch, NXB
VH-TT 1997.
[3] Ở góc
độ nào đấy, ngọn núi có cây trà kia chính là Núi thiêng,
là Linh sơn của nền văn hóa Trung Hoa. Cuộc giải mã cổ
tự diễn ra sau khi tiểu thuyết Linh Sơn của Cao Hành
Kiện (Nobel 2000) được viết. Hai bộ khung ý tưởng cùng
một nguồn mạch văn minh Trung Hoa, cách nhau nhiều ngàn
năm, mang nét tương đồng đến ngạc nhiên. Bạn đọc có thể
tham khảo thêm bài viết về tác phẩm Linh Sơn của tôi
tại:
http://evan.vnexpress.net/Functions/WorkContent/?CatID=4&TypeID=19&WorkID=775
